Οι μεγάλες τεχνολογικές μεταβάσεις δεν αλλάζουν μόνο τα εργαλεία που χρησιμοποιούμε· διαμορφώνουν και ολόκληρες γενιές εργαζομένων. Όσοι βρίσκονται στη σωστή ηλικία τη στιγμή μιας τεχνολογικής τομής αποκτούν ένα ιδιαίτερο πλεονέκτημα: θυμούνται τον κόσμο πριν από την αλλαγή, αλλά είναι αρκετά νέοι ώστε να αφομοιώσουν φυσικά το νέο τεχνολογικό παράδειγμα. Με άλλα λόγια, μαθαίνουν να «μιλούν» δύο τεχνολογικές γλώσσες.
Αυτό το φαινόμενο είχε παρατηρηθεί στους λεγόμενους «Xennials», τη μικρογενιά ανάμεσα στη Generation X και τους Millennials. Σήμερα, αντίστοιχο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια άλλη μεταβατική ομάδα, ανάμεσα στους Millennials και τη Generation Z, οι λεγόμενοι «Zillennials». Όπως φαίνεται, και αυτοί διαθέτουν αυτή τη διπλή τεχνολογική ευχέρεια, ίσως μάλιστα με ακόμη μεγαλύτερα πλεονεκτήματα. Και η σημασία αυτού του φαινομένου ξεπερνά κατά πολύ τις συνηθισμένες ταξινομήσεις των γενεών, καθώς μια τρίτη αντίστοιχη γενιά διαμορφώνεται ήδη στις σχολικές αίθουσες, αυτή τη φορά στη σκιά της τεχνητής νοημοσύνης, σύμφωνα με το Fortune.
Γνωστικό πλεονέκτημα
Υπάρχει ένα γνωστικό πλεονέκτημα που δεν διδάσκεται σε σεμινάρια καριέρας ούτε αποκτάται σε ένα MBA. Προκύπτει όταν κάποιος μαθαίνει να σκέφτεται μέσα από δύο διαφορετικά τεχνολογικά περιβάλλοντα: είναι αρκετά μεγάλος ώστε να θυμάται τον κόσμο πριν από μια τεχνολογική ανατροπή, αλλά και αρκετά νέος ώστε να αφομοιώσει το νέο μοντέλο ακριβώς στη φάση όπου ο εγκέφαλος εμφανίζει τη μεγαλύτερη πλαστικότητα.
Σήμερα, αυτό το πλεονέκτημα εκφράζεται χαρακτηριστικά στους Zillennials — όσους γεννήθηκαν περίπου μεταξύ 1993 και 1998. Πρόλαβαν μια παιδική ηλικία με φυσικά μέσα αποθήκευσης, φιλίες που αναπτύσσονταν εκτός διαδικτύου και επιτραπέζιους υπολογιστές, ενώ παράλληλα ενσωμάτωσαν τα smartphones, την οικονομία των ψηφιακών πλατφορμών και αργότερα τη γενετική τεχνητή νοημοσύνη στα πιο καθοριστικά επαγγελματικά τους χρόνια.
Σε μια αγορά εργασίας όπου η αξία δεν βρίσκεται πλέον απλώς στη χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης, αλλά στην ικανότητα να τα καθοδηγεί, να τα αξιολογεί και να τα αμφισβητεί κανείς, αυτή η «διγλωσσία» μετατρέπεται σε διαρθρωτικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα — όπως συνέβη και με τους Xennials. Σύμφωνα με το πιο πρόσφατο Global AI Jobs Barometer της PwC, οι εργαζόμενοι με δεξιότητες στην τεχνητή νοημοσύνη αμείβονται σήμερα κατά μέσο όρο με 62% υψηλότερους μισθούς από συναδέλφους τους στις ίδιες ειδικότητες, έναντι μόλις 25% το 2024. Παράλληλα, οι θέσεις εισαγωγικού επιπέδου σε επαγγέλματα με υψηλή έκθεση στην AI είναι πλέον επτά φορές πιθανότερο να απαιτούν δεξιότητες που μέχρι πρόσφατα συνδέονταν με πιο έμπειρα στελέχη, όπως κρίση, κριτική σκέψη και διαχείριση ενδιαφερόμενων μερών.
Η νευροεπιστημονική βάση αυτής της ιδέας είναι παλιά, ακόμη κι αν η διατύπωσή της είναι σύγχρονη. Ο προμετωπιαίος φλοιός —η περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με την προσαρμοστικότητα, την κρίση και τη σκέψη μέσα στο εκάστοτε πλαίσιο— συνεχίζει να αναπτύσσεται έως περίπου τα μέσα της τρίτης δεκαετίας της ζωής. Οι νευροεπιστήμονες περιγράφουν αυτή την ιδιότητα ως «πλαστικότητα»: την ικανότητα του εγκεφάλου να αναδιοργανώνεται ανάλογα με τα ερεθίσματα που δέχεται. Την έννοια αυτή περιέγραψε αρχικά ο William James το 1890 και διατύπωσε συστηματικά ο Ιταλός ψυχίατρος Ernesto Lugaro το 1906. Το πλεονέκτημα της τεχνολογικής «διγλωσσίας» αποκτάται από όσους βρίσκονται περίπου μεταξύ 12 και 25 ετών όταν συμβαίνει μια μεγάλη τεχνολογική τομή.
Η τεχνολογική τομή που διαμόρφωσε τους Zillennials
Οι Zillennials βιώνουν σήμερα μια σχεδόν πανομοιότυπη μετάβαση με εκείνη που βίωσαν οι Xennials, μία τεχνολογική γενιά αργότερα.
Γεννημένοι στα μέσα της δεκαετίας του 1990, πέρασαν τα πρώτα παιδικά τους χρόνια με το διαδίκτυο των επιτραπέζιων υπολογιστών και το παιχνίδι εκτός οθόνης, πριν τα smartphones γίνουν πανταχού παρόντα. Το πρώτο iPhone κυκλοφόρησε το 2007, όταν οι μεγαλύτεροι από αυτούς ήταν περίπου 12 ή 13 ετών — αρκετά νέοι ώστε να το αφομοιώσουν ως φυσικό μέρος της ζωής τους, αλλά και αρκετά μεγάλοι ώστε να θυμούνται τον κόσμο πριν από αυτό. Ενηλικιώθηκαν επαγγελματικά στα τέλη της δεκαετίας του 2010, μπήκαν στην αγορά εργασίας λίγο πριν ή κατά τη διάρκεια της πανδημίας και σήμερα βρίσκονται στα τέλη της δεκαετίας των 20 ή στις αρχές των 30 τους — ακριβώς στο στάδιο όπου οι Xennials άρχισαν να ξεχωρίζουν από τις υπόλοιπες γενιές.
Ο πρώην αρχισυντάκτης του Gawker, Max Read, που σήμερα εκδίδει το ενημερωτικό δελτίο Read Max, υποστήριξε ότι η Zendaya αποτελεί το χαρακτηριστικό αρχέτυπο των Zillennials. Αναφερόμενος στην ταινία The Drama, επισήμανε ότι η αντιπαράθεσή της με τον Robert Pattinson αποτυπώνει εύστοχα το ψηφιακό χάσμα ανάμεσα στις γενιές. Η νεότερη ηρωίδα δεν γνώρισε ποτέ έναν κόσμο χωρίς κοινωνικά δίκτυα και μεγάλο μέρος της πλοκής βασίζεται ακριβώς σε αυτή τη διαφορετική εμπειρία: πόσο μεγάλο μέρος του παρελθόντος σου έχει καταγραφεί δημόσια; Πόσα πραγματικά θυμάσαι; Πόσο εκτεθειμένος είσαι; Πόσο εύκολα κρίνεις τους άλλους; Και πόση δυνατότητα έχεις να επανεφεύρεις τον εαυτό σου; Κατά τον Read, οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα εξηγούν γιατί Millennials και Gen Z αντιμετωπίζουν διαφορετικά έννοιες όπως η ενοχή, η παράβαση και η συγχώρεση.
Σήμερα εξελίσσεται μια τρίτη μεγάλη τεχνολογική τομή. Η γενετική τεχνητή νοημοσύνη, η οποία εισήλθε δυναμικά στο ευρύ κοινό την περίοδο 2022-2023, μετασχηματίζει την εργασία των επαγγελμάτων γραφείου με ταχύτητα που θυμίζει τις πρώτες ημέρες του διαδικτύου. Ωστόσο, οι μεγαλύτεροι ωφελημένοι δεν θα είναι όσοι απλώς μεγάλωσαν μέσα στην ψηφιακή εποχή, αλλά εκείνοι που μπορούν να καθοδηγούν, να αξιολογούν και να τοποθετούν στο σωστό πλαίσιο τα αποτελέσματα της AI. Αυτή η διπλή οπτική —εξοικείωση με το νέο παράδειγμα και ταυτόχρονα μνήμη του τρόπου εργασίας πριν από αυτό— αποτελεί το διαχρονικό χαρακτηριστικό των μεταβατικών γενεών.
Η οικονομική διάσταση
Αν η τεχνολογική «διγλωσσία» προσφέρει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, ο χρόνος εισόδου στην αγορά εργασίας καθορίζει αν μια γενιά θα μπορέσει να το αξιοποιήσει. Και εδώ η τεχνολογική αφήγηση συναντά μια πιο ανησυχητική οικονομική πραγματικότητα. Τα διαθέσιμα στοιχεία αποκαλύπτουν λιγότερο το πλεονέκτημα των Zillennials και περισσότερο τη ζημιά που υπέστησαν οι γειτονικές τους γενιές.
Η οικονομική βιβλιογραφία είναι σαφής: όσοι αποφοιτούν και εισέρχονται στην αγορά εργασίας κατά τη διάρκεια μιας ύφεσης υφίστανται απώλειες εισοδήματος που μπορεί να διαρκέσουν περισσότερο από μία δεκαετία, ενώ ορισμένες γενιές δεν ανακάμπτουν ποτέ πλήρως. Μελέτη του Jesse Rothstein για το NBER το 2020 έδειξε ότι οι δυσμενείς συνθήκες κατά την είσοδο στην αγορά εργασίας μειώνουν μόνιμα τις πιθανότητες απασχόλησης των νέων εργαζομένων. Αν και οι μισθολογικές επιπτώσεις τείνουν να υποχωρούν μετά τα πρώτα τριάντα χρόνια της ζωής, οι επιπτώσεις στην απασχόληση παραμένουν. Ο Rothstein εντόπισε επίσης μια διαρθρωτική επιδείνωση στις προοπτικές των νέων πτυχιούχων που εισήλθαν στην αγορά εργασίας γύρω στο 2005, η οποία συνεχίστηκε ακόμη και μετά την ανάκαμψη της οικονομίας.
Οι Hannes Schwandt και Till von Wachter, στη μελέτη τους Unlucky Cohorts που δημοσιεύθηκε στο Journal of Labor Economics, καταλήγουν σε ακόμη πιο ισχυρά συμπεράσματα: η είσοδος στην αγορά εργασίας σε περίοδο ύφεσης οδηγεί σε επίμονες μειώσεις μισθών και εισοδημάτων, ιδιαίτερα για όσους ξεκινούν από πιο μειονεκτική θέση, ενώ οι κρατικές παρεμβάσεις αντισταθμίζουν μόνο μέρος των απωλειών. Η έρευνα καλύπτει εργαζόμενους στις ΗΠΑ που εισήλθαν στην αγορά εργασίας μεταξύ 1976 και 2015, προσδίδοντας στα συμπεράσματά της σημαντικό ιστορικό βάθος.
Οι Millennials που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές της δεκαετίας του 1990 αποφοίτησαν μέσα στην παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Οι περισσότεροι εκπρόσωποι της Generation Z, γεννημένοι στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ξεκίνησαν την επαγγελματική τους πορεία σε μια αγορά εργασίας που είχε διαταραχθεί από την πανδημία. Και οι δύο γενιές κουβαλούν —ή εξακολουθούν να κουβαλούν— τα σημάδια αυτής της συγκυρίας.
Οι Zillennials, αντίθετα, βρέθηκαν χρονικά λίγο πριν από το χειρότερο σημείο της κρίσης. Οι μεγαλύτεροι είχαν ήδη αποκτήσει τα πρώτα επαγγελματικά τους ερείσματα όταν ξέσπασε η πανδημία. Έκθεση του Resolution Foundation, που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο, έδειξε ότι οι Βρετανοί εργαζόμενοι που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1990 κέρδιζαν σε ηλικία 24 ετών περίπου 12% περισσότερα, σε πραγματικούς όρους, από όσους είχαν γεννηθεί στα τέλη της δεκαετίας του 1980 στην ίδια ηλικία. Επιπλέον, όσοι γεννήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 2000 εμφανίζουν σήμερα τα υψηλότερα εισοδήματα για την ηλικία τους από οποιαδήποτε γενιά μετά από εκείνη της δεκαετίας του 1950. Σύμφωνα με το Ίδρυμα, η στασιμότητα των εισοδημάτων των Millennials οφείλεται κυρίως στον χρόνο εισόδου τους στην αγορά εργασίας κατά τη διάρκεια της ύφεσης. Αντίστοιχα, το Economist ανέφερε το 2024 ότι το μέσο νοικοκυριό ενός 25χρονου της Generation Z διαθέτει εισόδημα άνω του 50% υψηλότερο από εκείνο των αντίστοιχων Millennials στην ίδια ηλικία.
Αξίζει πάντως να σημειωθεί ένας σημαντικός περιορισμός. Καμία μελέτη μέχρι σήμερα δεν έχει εξετάσει άμεσα αν οι μεταβατικές μικρογενιές υπεραποδίδουν συστηματικά έναντι των υπόλοιπων. Η υπόθεση της τεχνολογικής «διγλωσσίας» στηρίζεται σε ισχυρά νευροεπιστημονικά δεδομένα και σε πειστικές εμπειρικές παρατηρήσεις, όμως η αιτιώδης σχέση ανάμεσα στον χρόνο ανάπτυξης του προμετωπιαίου φλοιού, την τεχνολογική τομή και τις μετέπειτα επαγγελματικές επιδόσεις δεν έχει ακόμη αποδειχθεί πειραματικά. Η βιβλιογραφία για τις οικονομικές «ουλές» των γενεών είναι ιδιαίτερα ισχυρή, αλλά καταγράφει τις απώλειες των άτυχων γενεών και όχι το σωρευτικό πλεονέκτημα όσων βρέθηκαν χρονικά λίγο πριν ή λίγο μετά από μια κρίση. Οι επικριτές της γενεαλογικής ανάλυσης —όπως ο κοινωνιολόγος Philip Cohen— θεωρούν συχνά ότι οι μικρογενιές μοιάζουν περισσότερο με αστρολογία για το LinkedIn παρά με επιστήμη. Ωστόσο, ούτε τα δεδομένα για τις οικονομικές επιπτώσεις των υφέσεων ούτε η έρευνα για την εγκεφαλική πλαστικότητα είναι «αστρολογία». Και το γεγονός ότι τα δύο αυτά μοτίβα φαίνεται να συμπίπτουν δύο φορές μέσα σε τρεις δεκαετίες συνιστά, τουλάχιστον, μια υπόθεση που αξίζει να διερευνηθεί σοβαρά — ιδιαίτερα επειδή η επόμενη μεγάλη δοκιμασία βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
