«Ανεπανόρθωτη καταστροφή». «Απώλεια μεγάλη σε ένα εξαιρετικά σημαντικό οικοσύστημα της χαράδρας του Αώου». Τις τελευταίες μέρες η φωτιά που μαίνεται εδώ και 16 μέρες στο βουνό Τραπεζίτσα στην Κόνιτσα έχει βρεθεί στο επίκεντρο των δημοσιευμάτων.
Η καταστροφή παρουσιάζεται με μελανά χρώματα.
Ισχύουν όλα τα παραπάνω;
Οχι και τόσο.
Σύμφωνα με τη WWF, το δασαρχείο της περιοχής αλλά και το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA), η κατάσταση είναι διαφορετική.
Μάλιστα, το κυρίαρχο πρόβλημα είναι τελικά η ένταξη αυτής της φωτιάς σε μια κατηγορία πυρκαγιών που τα τελευταία χρόνια γίνεται επικίνδυνη –ενώ δεν ήταν- εξαιτίας της κλιματικής κρίσης. Ο λόγος για τις έρπουσες φωτιές στα μεγάλα υψόμετρα.
«Είναι η φωτιά στην Τραπεζίτσα μια φωτιά η οποία προκάλεσε ένα πάρα πολύ μεγάλο πλήγμα σε ένα από τα πιο ωραία και μοναδικά ελληνικά δάση; Ισχύει αυτός ο ισχυρισμός για αυτό που συμβαίνει στην Κόνιτσα;» ρωτήσαμε τον Νίκο Γεωργιάδη, υπεύθυνο χερσαίου προγράμματος της WWF Ελλάς.
Για να μας απαντήσει: «Όχι. O παραπάνω ισχυρισμός δεν ισχύει. Μπορεί να ισχύσει στο άμεσο μέλλον αλλά δεν ισχύει σίγουρα για τη φωτιά που είδα από κοντά στην αυτοψία που κάναμε».
Σημειώνεται πως στις 16 Σεπτεμβρίου, 16η μέρα της πυρκαγιάς, η Πυροσβεστική έκανε λόγο για μια φωτιά διαχειρίσιμη στην οποία υπήρχαν μόνο καπνογόνα σημεία και όχι φλόγα. Παρόλα αυτά, όλες οι δυνάμεις της Πυροσβεστικής παραμένουν στο σημείο.
Το χαρακτηριστικό μοτίβο καύσης στην Τραπεζίτσα. Υψηλής δριμύτητας επικόρυφη πυρκαγιά προς την κορυφογραμμή με δημιουργία γλωσσών διάφορης δριμύτητας καύσης και μεγάλο τμήμα του δάσους να έχει επηρεαστεί μόνο την επιφάνειά του και άρα με τις κόμες να φαίνονται καταπράσινες | Άρης Γιαννούκος/MedINA
Την ίδια εικόνα μας μεταφέρει και ο κ. Γεωργιάδης κάνοντας λόγο για μεγάλη κινητοποίηση της Πυροσβεστικής. Ο ίδιος εξηγεί γιατί μπορεί να συμβαίνει αυτό.
«Είναι μια φωτιά που θα χαρακτήριζα ως την τελευταία «δημόσια» φωτιά της αντιπυρικής και το αρμόδιο υπουργείο δεν θέλει αυτή τη στιγμή να υπάρχει πουθενά καπνός».
Πόσα στρέμματα και τι είδους βλάστηση έχει επηρεαστεί
Στο δια ταύτα, συνδυάζοντας τις παρατηρήσεις πεδίου με τις δορυφορικές εικόνες, η πυρκαγιά αποτιμάται ότι επηρέασε μια έκταση περίπου 10.000 στρεμμάτων.
Η εικόνα όμως δεν είναι ομοιόμορφη. Στο μεγαλύτερο μέρος της έκτασης η φωτιά κινήθηκε κυρίως στην επιφάνεια, καίγοντας δηλαδή την επιφανειακή βλάστηση και τα νεκρά ξυλώδη ή φυλλώδη υπολείμματα στο έδαφος.
Θετική συμβολή στην πορεία της πυρκαγιάς φάνηκε να είχαν τα έργα διαχείρισης καύσιμης ύλης που είχαν υλοποιηθεί φέτος γύρω από την Κόνιτσα από το αρμόδιο δασαρχείο.
Ωστόσο, από τον συνδυασμό της χαρτογράφησης και των επιτόπιων παρατηρήσεων, φαίνεται ότι σε περίπου 1.000 στρέμματα η φωτιά έφτασε στις κόμες, δηλαδή στο επάνω τμήμα των δέντρων.
Αυτή είναι και η έκταση που πρέπει να παρακολουθηθεί στενότερα ως προς τη μεταπυρική της εξέλιξη.
«Τo 90% της επηρεαζόμενης έκτασης είναι επιφανειακό, στο έδαφος: φυλλώματα, ξερά κλαδιά, μικροί θάμνοι. Υπό προϋποθέσεις, η έρπουσα πυρκαγιά κάνει καλό σε τέτοιου είδους δάση» σημειώνει ο κ. Γεωργιάδης.
Ο ίδιος εξηγεί τα οφέλη μιας έρπουσας πυρκαγιάς:
Καθαρίζει το έδαφος από τα φυλλώματα, ανακυκλώνει τα θρεπτικά στοιχεία, επιφέρει διαχείριση της καύσιμης ύλης, διευκολύνει την αναγέννηση της βλάστησης δημιουργώντας μικρά ανοίγματα, ειδικά της μαύρης πεύκης και της ελάτης, συμβάλλει στη διατήρηση ενός πιο ετερογενούς δασικού τοπίου.
Το αποτέλεσμα, ωστόσο, εξαρτάται πάντοτε από τη δριμύτητα, τη διάρκεια και τη συχνότητα της φωτιάς, καθώς και από το είδος της βλάστησης που επηρεάζεται.
Πίσω, στην επηρεαζόμενη από τη φωτιά έκταση στην Τραπεζίτσα, όπως συνεχίζει να εξηγεί ο κ. Γεωργιάδης: «Σε περίπου 1.000 στρέμματα η φωτιά «δούλεψε» ως επικόρυφη. Ανέβηκε δηλαδή στις κόμες των δέντρων. Το σημαντικό πρόβλημα είναι συγκεκριμένα η κορυφογραμμή».
Το χαρακτηριστικό μοτίβο καύσης στην Τραπεζίτσα. Υψηλής δριμύτητας επικόρυφη πυρκαγιά προς την κορυφογραμμή με δημιουργία γλωσσών διάφορης δριμύτητας καύσης και μεγάλο τμήμα του δάσους να έχει επηρεαστεί μόνο την επιφάνειά του και άρα με τις κόμες να φαίνονται καταπράσινες | Άρης Γιαννούκος/MedINA
Η πληγείσα κορυφογραμμή και οι πιθανότητες αναγέννησης
Στην κορυφογραμμή της Τραπεζίτσας η πυρκαγιά έπληξε με υψηλή δριμύτητα τμήματα του ώριμου δάσους ρόμπολου, (ή Λευκόδερμη Πεύκη), είδος πεύκου που απαντάται σε μεγάλο υψόμετρο. Πρόκειται για ένα πολύ σπάνιο και πολύ σημαντικό είδος δέντρου, αιωνόβιο.
Στο συγκεκριμένο σημείο, δεν φαίνεται να έχουν παραμείνει αρκετά άκαυτα ώριμα δέντρα, ώστε να εξασφαλίζεται μελλοντικά η φυσική διασπορά σπόρων που θα συμβάλει στην αποκατάσταση του δάσους.
Η συγκεκριμένη ζώνη χρειάζεται συστηματική και μακροχρόνια παρακολούθηση της φυσικής αναγέννησης και πιθανότατα να χρειαστούν στοχευμένες φυτεύσεις.
Η ενισχυτική αναδάσωση δεν είναι απίθανο να επιτευχθεί αλλά θα είναι ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα. Είναι δύσκολο δηλαδή να παρακολουθηθεί η αναδάσωση σε αυτό το δύσβατο σημείο.
Δεν ισχύει όμως το ίδιο και στα υπόλοιπα στρέμματα που κάηκαν.
Τα πρώτα συμπεράσματα από την αυτοψία και τη δορυφορική ανάλυση είναι σχετικά αισιόδοξα για μεγάλο μέρος της έκτασης που επηρεάστηκε.
Στις περισσότερες περιοχές όπου επλήγησαν οι κόμες των δέντρων, οι καμένες επιφάνειες δεν είναι ούτε μεγάλες, ούτε ενιαίες, ώστε να μιλάμε για εικόνα πλήρους καταστροφής. Αντίθετα, γύρω και ανάμεσά τους έχουν παραμείνει αρκετά άκαυτα δέντρα και νησίδες ζωντανής βλάστησης που θα λειτουργήσουν θετικά στην πορεία της αποκατάστασης.
Κρίσιμο ρόλο θα παίξουν επίσης, οι πρώτοι μήνες. Εφόσον δεν σημειωθούν έντονα επεισόδια βροχόπτωσης, τα οποία μπορεί να προκαλέσουν σημαντική διάβρωση, αναμένεται σχετικά σύντομα η εμφάνιση της πρώτης βλάστησης. Αυτή θα συμβάλει στη συγκράτηση και προστασία του εδάφους, δημιουργώντας σταδιακά τις συνθήκες για να εγκατασταθούν τα νέα δέντρα που θα προέλθουν από τους σπόρους των γειτονικών άκαυτων δέντρων.
«Προφανώς κάτι θα χαθεί, αλλά δεν έγινε η καταστροφή που πολλοί νομίζουν ότι έγινε» υπογραμμίζει ο κ. Γεωργιάδης.
Όπως προσθέτει: «Αφού πρώτα το έδαφος καλυφθεί από την πρώτη βλάστηση, τα ώριμα δέντρα που υπάρχουν, σταδιακά θα αρχίσουν να δίνουν σπόρο. Ο σπόρος αυτός θα γίνεται δέντρο. Και σιγά-σιγά με τις δεκαετίες ένα κομμάτι του δάσους θα επανέλθει. Προφανώς και θα υπάρχουν κάποια διάκενα. Προφανώς θα υπάρχει μεγαλύτερη ετερογένεια. Αυτό δεν είναι όμως πάντα κακό».
Σε ένα πυκνό αδιαχείριστο δασικό οικοσύστημα ελλοχεύουν περισσότεροι κίνδυνοι απ’ ο, τι σε ένα δάσος καθαρισμένο.
Ενεργές μικροεστίες κατά τη 16η ημέρα της πυρκαγιάς σε απόκρημνες πλαγιές της Τραπεζίτσας. |Άρης Γιαννούκος/MedINA
Φωτιές σε μεγάλα ορεινά υψόμετρα: ευεργετικές υπό προϋποθέσεις, σβήνουν δύσκολα
Οι φωτιές στα μεγάλα υψόμετρα που έρπονται για μέρες ξεσπούν στις περισσότερες περιπτώσεις από κεραυνική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια καλοκαιρινών ξηρών καταιγίδων και σπανιότερα και βροχερών καταιγίδων.
«Συνήθως αυτές οι φωτιές υποβόσκουν για μέρες, αργούν αρκετά να επεκταθούν. Δεν είναι η ίδια φωτιά που θα μπει σε ένα μεσογειακό χαμηλό οικοσύστημα και θα “φύγει” με μεγάλη ταχύτητα» εξηγεί ο κ. Γεωργιάδης.
Επειδή κινούνται αργά δεν γίνονται πάντα άμεσα αντιληπτές. Καίνε σιγά, υπόγεια, εισέρχονται σταδιακά στις ρίζες και στον κορμούς των δέντρων.
Όταν η έντασή τους παραμένει χαμηλή ή μέτρια, τόσο η πανίδα όσο και τα περισσότερα ώριμα δέντρα μπορούν να επιβιώσουν.
Όταν όμως πάρουν διαστάσεις και από έρπουσες μετατραπούν σε επικόρυφες και αρχίζει πια να «μπαίνει στον χορό» για την αντιμετώπισή τους και η Πυροσβεστική, η τελευταία δυσκολεύεται πολύ να τις αντιμετωπίσει.
«Εχει γίνει ντόρος πως αυτή η φωτιά στην Κόνιτσα καίει επί 16 μέρες. Είναι συνηθισμένο αυτές οι πυρκαγιές να κρατούν μέρες και να μην σβήνουν εύκολα. Ο βασικός λόγος που συμβαίνει αυτό είναι γιατί εξελίσσονται σε πολύ δύσβατα μέρη» εξηγεί ο κ. Γεωργιάδης.
Στην Τραπεζίτσα, το ανάγλυφο του εδάφους είναι πολύ έντονο.
«Οι πυροσβέστες της ΕΜΟΔΕ -δασοκομάντος- που μπήκαν μέσα σε αυτή την πυρκαγιά κινήθηκαν σαν… άγρια κατσίκια μέσα στο δάσος για να είναι αποτελεσματικοί στην κατάσβεση. Μπράβο τους».
Όπως μας έλεγε και ο Γιάννης Αρτοποιός πριν από μερικές μέρες για τον τρόπο που η Πυροσβεστική επιχειρούσε σε αυτή την πυρκαγιά «έχουμε να κάνουμε με ένα συμπαγές πευκοδάσος με πολύ ψηλά δέντρα. Το αποτέλεσμα είναι να γίνεται πολύ δύσκολο να φτάνει το νερό στο έδαφος όταν επιχειρούν τα εναέρια μέσα. Εξατμίζεται.
»Oι πυροσβέστες των ΕΜΟΔΕ ελικώνουν σωλήνες νερού πάνω σε φορητές δεξαμενές νερού που έχουν ρίξει στο έδαφος τα εναέρια μέσα έτσι ώστε οι σωλήνες νερού να φτάσουν στα πιο μεγάλα υψόμετρα, όπου δεν έχουν πρόσβαση οι ΕΜΟΔΕ».
Πολύγωνο πυρκαγιάς και πληγείσα βλάστηση.
Η κλιματική κρίση αλλάζει τις πυρκαγιές στα μεγάλα υψόμετρα
Σημείο καμπής για την αύξηση των πολυήμερων πυρκαγιών στα μεγάλα υψόμετρα στην Ελλάδα ήταν το 2024.
Κατά τη διάρκεια εκείνης της αντιπυρικής περιόδου είχε ξεσπάσει φωτιά στο όρος Πάικο που διήρκησε 30 μέρες, πολυήμερη φωτιά στο όρος Φαλακρό της Δράμας αλλά και στα Πιέρια Ορη. Η δε φωτιά στο όρος Ορβηλος, ένα πυκνό δάσος με οξιές στις Σέρρες, το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς διήρκησε επίσης έναν ολόκληρο μήνα.
Το 2024, επικρατούσε παρατεταμένη ανομβρία και ξηρασία. Υπό αυτές τις συνθήκες η έναρξη πυρκαγιάς έπειτα από κεραυνική δραστηριότητα ή ξηρή καταιγίδα, έβρισκε ένα απολύτως «φιλικό» έδαφος στα μεγάλα υψόμετρα, για να εξαπλωθεί.
Παρόμοιες πυρκαγιές έχουν ξεσπάσει έκτοτε σε Μαίναλο, Βάλια Κάλντα, Μενίκεια Ορη κ.α
Όπως σημειώνεται στην ανακοίνωση WWF και Μεσογειακού Ινστιτούτου για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA): «Η ξηρασία που εντείνεται λόγω της κλιματικής κρίσης καθιστά αυτού του είδους τις πυρκαγιές ιδιαίτερα επικίνδυνες, καθώς τις μετατρέπει από έρπουσες σε επικόρυφες».
Ο κ. Γεωργιάδης αναφέρει σε αυτό το σημείο πως στην Κόνιτσα επί 15 μέρες η θερμοκρασία το μεσημέρι μέσα σε αυτό το δάσος σε τόσο μεγάλο υψόμετρο (άνω των 2020 μέτρων) ήταν 35 βαθμοί Κελσίου. Ετσι, οι ξηρές συνθήκες επιδείνωσαν την κατάσταση και καθυστέρησαν την επιχείρηση της Πυροσβεστικής.
Κατηγορίες δριμύτητας καύσης (με μπλε, πράσινο και κίτρινο να υποδηλώνουν κυρίως καύση επιφάνειας).
Μοιάζει να παγιώνεται μια κατάσταση.
Σύμφωνα με τον κ. Γεωργιάδη: «τα τελευταία χρόνια βλέπουμε όλο και περισσότερες φωτιές στα ορεινά δάση της βόρειας Ελλάδας. Υπήρχαν πάντα αυτές οι φωτιές, αλλά όχι σε τόσο μεγάλη συχνότητα και κυρίως σε τόσο μεγάλη ένταση».
»Ανησυχούμε πως στο μέλλον αυτές οι φωτιές θα είναι όλο και πιο σφοδρές. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε και τη διαχείριση των δασών, πέρα από την καταστολή της Πυροσβεστικής. Να σκεφτούμε τι θα κάνουμε δηλαδή όταν ξεσπά μια τέτοια πυρκαγιά σε δύσβατα μέρη, τι θα κάνουμε στα ορεινά δάση με τα ψυχρόβια κωνοφόρα έτσι ώστε αυτές οι φωτιές να είναι λιγότερο καταστροφικές».
Συμπέρασμα; Όπως το συμπυκνώνει ο κ. Γεωργιάδης: «Είναι ιδιαίτερες φωτιές. Όχι όμως τόσο καταστροφικές όσο νομίζουμε. Τουλάχιστον, όχι ακόμα».
……………………………………………………………………………………………………………………………………………
Κεντρική φωτογραφία: Τμήμα του δάσους που κάηκε με υψηλή δριμύτητα και το οποίο περιβάλλεται από διαφορετικής δριμύτητας λόχμες καμένων εκτάσεων και άκαυτες νησίδες που αναμένεται να συμβάλουν μακροπρόθεσμα στην φυσική του αποκατάσταση μέσω φυσικής σποράς. |Άρης Γιαννούκος/MedINA
