Είναι ένας ισχυρισμός που έχει ακουστεί πολλάκις από κυβερνητικά χείλη, ιδίως αυτά του εκάστοτε υπουργού Μετανάστευσης: οι ΜΚΟ που προστατεύουν τους πρόσφυγες και τους μετανάστες από τη βία των κρατικών αρχών και τις παραβιάσεις του δικαιωμάτων τους, συνεργάζονται με τους διακινητές και οι ακτιβιστές που τις λειτουργούν αποκομίζουν κέρδος από τη δράση τους ή δρουν στην υπηρεσία ξένων δυνάμεων.
Πρόκειται για μια γενικώς διαδεδομένη αντίληψη που δεν έμεινε στο επίπεδο των διακηρύξεων. Από το 2018 έχουν σχηματιστεί πάμπολλες δικογραφίες κατά των ΜΚΟ με κατηγορίες που εκτείνονται από την κατασκοπεία μέχρι τη συγκρότηση και λειτουργία εγκληματικής οργάνωσης. Το κοινό σε όλες αυτές τις υποθέσεις είναι ότι ούτε μία δεν οδήγησε ποτέ σε καταδίκη, ενώ όλες οι σχετικές διώξεις τυχαίνει να ακολουθούσαν καταγγελίες από αυτές τις οργανώσεις για τις παράνομες επαναπροωθήσεις που πραγματοποιούσαν οι ελληνικές αρχές.
Ένα τέτοιο κατηγορητήριο θα αντιμετωπίσουν, στο Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων στη Ρόδο ο Νορβηγός ακτιβιστής Τόμμυ Όλσεν, ιδρυτής και επικεφαλής της Aegean Boat Report, και ο Παναγιώτης Δημητράς, επικεφαλής του Ελληνικού Παρατηρητηρίου Συμφωνιών του Ελσίνκι. Η δίκη είναι προγραμματισμένη να ξεκινήσει αύριο, 6 Οκτωβρίου.
Στην υπόθεση που φτάνει στο ακροατήριο με τον αρχικό ανακριτή της Κω να έχει διαφωνήσει με την παραπομπή των Όλσεν και Δημητρά, οι υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων –σύμφωνα με την επίσημη ορολογία του ΟΗΕ για τους ανθρώπους και τις οργανώσεις που προστατεύουν τα ανθρώπινα δικαιώματα– βρίσκονται αντιμέτωποι με κατηγορίες συγκρότησης και ένταξης σε εγκληματική οργάνωση «εκ κερδοσκοπίας και κατ’ επάγγελμα», διευκόλυνσης εισόδου πολίτη τρίτης χώρας και διευκόλυνση παράνομης διαμονής πολίτη τρίτης χώρας.
Οι διεθνείς οργανισμοί λογοδοσίας, διαφάνειας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων συμφωνούν ότι οι άνθρωποι και οι οργανώσεις που υπερασπίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα, συστηματικά βρίσκονται ανάμεσα στους πρώτους στόχους ενός καθεστώτος που διολισθαίνει μακριά από τις αρχές του κράτους δικαίου. Ένα από τα βασικότερα εργαλεία που χρησιμοποιούνται εναντίον τους, δε, είναι οι λεγόμενες SLAPP, οι στρατηγικές αγωγές με σκοπό τον εκφοβισμό, τη φίμωση και την άσκηση πίεσης.
REUTERS/Alkis Konstantinidis
Στην προκειμένη περίπτωση, οι κατηγορίες αφορούν υπόθεση στην Κω το 2021, όπου μετανάστης από το Καμερούν δήλωσε πως καθ’ υπόδειξη κάποιου φερόμενου ως διακινητή, επικοινώνησε με τους Όλσεν και Δημητρά όντας ήδη στην Τουρκία, προκειμένου να τους ενημερώσει για την επικείμενη άφιξή του στην Ελλάδα. Η επικοινωνία από μόνη της και παρότι κανείς από τους δύο δεν παρείχε οποιαδήποτε πληροφορία στο άτομο που έστελνε τα μηνύματα, θεωρήθηκε αρκετή από τον εισαγγελέα πρωτοδικών της Κω για να απευθύνει τις παραπάνω κατηγορίες.
Ωστόσο, η Aegean Boat Report, το Παρατηρητήριο Συμφωνιών του Ελσίνκι και πολλές ακόμα ανθρωπιστικές οργανώσεις έχουν ως πάγια πρακτική να αντλούν πληροφορίες για αφίξεις προσφύγων και μεταναστών, ενημερώνοντας σχετικά τις ελληνικές αρχές.
Αυτή η πρακτική συγκεκριμένα υιοθετήθηκε όταν άρχισαν να πυκνώνουν οι περιπτώσεις στις οποίες άνθρωποι που επιβεβαιωμένα είχαν εισέλθει εντός των ελληνικών συνόρων, μυστηριωδώς εξαφανίζονταν προτού προλάβουν να ασκήσουν το διεθνώς κατοχυρωμένο δικαίωμά τους να υποβάλουν αίτημα ασύλου. Η καταγραφή ανθρώπων που ενώ έχουν εισέλθει στη χώρα, εμφανίζονται αργότερα στην Τουρκία ή αλλού χωρίς να έχουν περάσει καμία καταγεγραμμένη διαδικασία αίτησης ασύλου που να έχει απορριφθεί, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια για την πρακτική των παράνομων επαναπροωθήσεων από τις ελληνικές αρχές.
Επαναπροωθήσεις
Παρά τη συχνή του χρήση στον δημόσιο λόγο, η σημασία του όρου «επαναπροώθηση» (αγγλιστί pushback) δεν είναι σίγουρο ότι έχει γίνει ευρέως κατανοητή, ούτε απέναντι στο διεθνές δίκαιο, ούτε και στην πράξη. Αυτό τουλάχιστον μαρτυρούν οι δηλώσεις μιας σειράς στελεχών του κυβερνώντος κόμματος στο παρελθόν που είτε εγκωμίασαν τις πρακτικές που ξεφεύγουν «από νόρμες και πρακτικές που έχουμε ακούσει στην Ε.Ε.» (Κ. Κυρανάκης), είτε αναρωτιούνταν «τι υποτίθεται ότι πρέπει να κάνει η Ακτοφυλακή μας: να ερευνά, να διασώζει και να έχει μια επιτροπή υποδοχής να μοιράζει πορτοκάλια και κουβέρτες;» (Μ. Βορίδης).
Για την ακρίβεια, οι ελληνικές αρχές θα έπρεπε να κάνουν αυτό ακριβώς που περιγράφει στη σκωπτική του δήλωση ο πρώην υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, όχι μόνο για ηθικούς λόγους, αλλά και επειδή αυτό προβλέπεται από το διεθνές δίκαιο.
Οι επαναπροωθήσεις, δηλαδή όλες οι βίαιες πρακτικές που σκοπό έχουν να επιστρέψουν τους ανθρώπους στον προορισμό τους αποκλείοντάς τους από το να καταθέσουν αίτημα διεθνούς προστασίας, παραβιάζουν σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τη Χάρτα Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, αλλά και τη Σύμβαση της Γενεύης.
Εκτός όμως από την παρανομία που ενέχει η ίδια η πρακτική, φαίνεται να είναι ελάχιστες οι φορές που το έγκλημα κάποιας επαναπροώθησης σταματούσε στην απλή παραβίαση αυτών των διεθνών συμβάσεων. Στην πράξη, οι πολλαπλές πλέον τεκμηριωμένες, επιβεβαιωμένες και σε κάποιες περιπτώσεις καταδικασμένες από τα αρμόδια δικαστήρια επαναπροωθήσεις που κάνουν οι ελληνικές αρχές, είτε στο Αιγαίο, είτε στον Έβρο, κάθε άλλο παρά αναίμακτες είναι, ενώ φαίνεται να υποκρύπτουν ή να ευνοούν και άλλου τύπου εγκλήματα.
Χαρακτηριστικά είναι τα πορίσματα του εσωτερικού ελέγχου της Frontex που παρουσίασε το in την άνοιξη τα οποία μεταξύ άλλων επιβεβαίωσαν περιστατικό από τον Έβρο όπου μασκοφόροι χωρίς διακριτικά επιτέθηκαν με μαχαίρια και στειλιάρια κατά ομάδας προσφύγων που είχε εισέλθει στη χώρα, παρουσία δυνάμεων της ΕΛΑΣ οι οποίες, σύμφωνα με μαρτυρίες, έδιναν οδηγίες στους επιτιθέμενους.
Μεταξύ άλλων, οι μασκοφόροι έκλεψαν κινητά και χρήματα από τους πρόσφυγες, κλώτσησαν μια έγκυο γυναίκα στην κοιλιά και ακολούθως τους έβαλαν σε βάρκες, διέσχισαν τον Έβρο και τους παρέδωσαν στις τουρκικές αρχές που μυστηριωδώς περίμεναν σε συγκεκριμένο σημείο να τους παραλάβουν. Λίγο αργότερα, έρευνα του BBC έφερε στη δημοσιότητα και βίντεο από το περιστατικό.
Πρόκειται για μία από τις πολλές παράνομες επαναπροωθήσεις που έχουν επιβεβαιωθεί πέρα από κάθε αμφιβολία. Το 2025, μάλιστα, εκδόθηκε και η πρώτη καταδικαστική απόφαση για την Ελλάδα από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην υπόθεση A.R.E. κατά Ελλάδας. Το ΕΔΔΑ απεφάνθη ότι η καταγγέλουσα είχε απελαθεί χωρίς να έχει αξιολογηθεί όπως προβλέπεται ο κίνδυνος που διατρέχει από την επιστροφή της στην Τουρκία (όπου είχε υποστεί πολιτικές διώξεις και φυλάκιση), ότι οι ελληνικές αρχές πραγματοποίησαν «αναγκαστική εξαφάνιση» θέτοντας τη υπό άτυπη κράτηση κι ότι πριν την απελάσουν, της έκλεψαν τα υπάρχοντα.
Οι επαναπροωθήσεις βρίθουν από σκιώδεις πρακτικές. Το 2020, έρευνα των New York Times αποκάλυψε την ύπαρξη ενός αόρατου κέντρου κράτησης μεταναστών (“black site”) στον Πόρο του Έβρου, η ύπαρξη του οποίου δεν εμφανιζόταν πουθενά στα κρατικά έγγραφα. Σειρά ερευνών του κέντρου Forensic Architecture έχουν τεκμηριώσει τις πρακτικές που υιοθετήθηκαν σε επαναπροωθήσεις στον Έβρο, συμπεριλαμβανομένων των μασκοφόρων και των αόρατων κέντρων κράτησης.
Αντίστοιχης βιαιότητας, αλλά με εκθετικά περισσότερες απώλειες, είναι η πολιτική των επαναπροωθήσεων στη θάλασσα, όπως έδειξε μεταξύ πολλών άλλων η τραγωδία της Πύλου με τους εκατοντάδες νεκρούς, αλλά και το πρόσφατο ναυάγιο της Χίου με τους 15 νεκρούς, μεταξύ των οποίων και παιδιά.
Οι επαναπροωθήσεις στη θάλασσα είναι εκτενώς καταγεγραμμένες σε πάρα πολλά βίντεο που έχουν δει το φως της δημοσιότητας τα τελευταία χρόνια. Σε αυτά, φαίνονται σκάφη των ελληνικών αρχών άλλοτε να τρυπάνε τα φουσκωτά και να καταστρέφουν τις μηχανές, εγκαταλείποντας τους ανθρώπους στη θάλασσα, άλλοτε ακόμα και να εμβολίζουν βάρκες, περνώντας από πάνω τους.
Συμπτωματικά, πολλά από αυτά τα βίντεο έχουν δημοσιευτεί από την Aegean Boat Report του Τόμμυ Όλσεν.
Το «pull factor»
Ξυλοδαρμός κατά τη διάρκεια επαναπροώθησης τον Οκτώβριο του 2025, ανοιχτά της Χίου / Πηγή: Aegean Boat Report
«Οι επαναπροωθήσεις λαμβάνουν χώρα μακριά από τον δημόσιο έλεγχο και οι ανεξάρτητες οργανώσεις είναι συχνά οι μάρτυρες που τις καθιστούν ορατές», σημειώνει σε δήλωσή του στο in ο Νορβηγός ακτιβιστής. «Όταν ποινικοποιούνται αυτοί που καταγράφουν τις επαναπροωθήσεις, αυτό δεν σταματά τις παραβιάσεις· αφαιρεί τους μάρτυρες».
Ο νηπιαγωγός Τόμμυ Όλσεν ήρθε ως εθελοντής στην Ελλάδα στο απόγειο των προσφυγικών ροών το 2015. Στο τέλος της ίδιας χρονιάς επέστρεψε στη ζωή του στη Νορβηγία, όπου άρχισε με τη βοήθεια των ανθρώπων που είχε δουλέψει να καταγράφει τις αφίξεις, εν είδει στατιστικού/ενημερωτικού δελτίου για τις προσφυγικές ροές. Αυτό εξελίχθηκε σταδιακά στο Aegean Boat Report, το οποίο από το 2017, εισήγαγε και μία γραμμή βοήθειας για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Όποτε έστελνε μήνυμα σε αυτή μια βάρκα ότι βρίσκεται σε κίνδυνο, ειδοποιούνταν άμεσα οι λιμενικές αρχές προκειμένου να προχωρήσουν στην οφειλόμενη έρευνα και διάσωση. Υπολογίζεται ότι πολλές είναι οι ζωές που σώθηκαν έτσι.
Από το 2020 και μετά, άρχισαν να πυκνώνουν οι μαρτυρίες και τα στοιχεία για παράνομες επαναπροωθήσεις, όχι μόνο αυτές που κατέγραφαν οι διεθνείς οργανισμοί, αλλά και αυτές που έφταναν στις ίδιες τις ΜΚΟ από τους μετανάστες και πρόσφυγες με τους οποίους έρχονταν σε επαφή. Σύμφωνα με τον Παναγιώτη Δημητρά ήταν η ίδια η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες που πρότεινε στις οργανώσεις να προβαίνουν σε καταγραφή των ανθρώπων που εισέρχονται στα ελληνικά ύδατα, υπάρχει μια επίβλεψη για αυτούς που έρχονται ώστε να μη χαθούν τα ίχνη τους, χωρίς να έχουν περάσει από διαδικασία υποδοχής, ταυτοποίησης και υποβολής αιτήματος ασύλου.
Από αυτές τις επαφές, η Aegean Boat Report άρχισε να έχει μεγάλη πρόσβαση σε βίντεο, φωτογραφίες και άλλα επιβαρυντικά τεκμήρια που στέλνονταν από πρόσφυγες και μετανάστες στο τηλέφωνο της οργάνωσης. Πολύ συχνά, αυτά τα τεκμήρια δημοσιεύονταν, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις έχουν αποτελέσει και τη βάση για ερευνητικά ρεπορτάζ που έχουν πραγματοποιήσει ελληνικά, αλλά και διεθνή μέσα ενημέρωσης.
Παράλληλα, από το 2015, στην κορύφωση των προσφυγικών ροών, στο τιμόνι της Frontex βρέθηκε ο Φαμπρίς Λετζερί, ένας Γάλλος πολιτικός που είχε υπηρετήσει σε διάφορα πόστα πολιτικής ηγεσίας τμημάτων των ενόπλων δυνάμεων και των σωμάτων ασφαλείας, ενώ αμέσως πριν αναλάβει την ευρωπαϊκή ακτοφυλακή, υπηρετούσε ως επικεφαλής του τομέα καταπολέμησης της παράνομης μετανάστευσης στο υπουργείο Εσωτερικών της Γαλλίας.
Ο Φαμπρίς Λετζερί. (REUTERS/Benoit Tessier)
Ο Λετζερί αποδείχθηκε ένα από τα κομβικότερα πρόσωπα στη διαχείριση του μεταναστευτικού και προσφυγικού σε όλη την Ευρώπη. Κατά τη διάρκεια της θητείας του στην Frontex υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 15.000 άνθρωποι πέθαναν στα θαλάσσια σύνορα της Ευρώπης. Την ίδια στιγμή, στον δημόσιο λόγο του ήταν ένας από τους ανθρώπους που συστηματικά παρουσίαζαν το εν λόγω ζήτημα όχι ως ανθρωπιστικό, αλλά ως απειλή για την εθνική και ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Τα πρώτα δείγματα για τις επαναπροωθήσεις υπάρχουν ήδη από τη δεκαετία του 2000, αλλά γιγαντώνονται κατά πολύ στα χρόνια του Λετζερί στη Frontex, περίοδος κατά την οποία ο προϋπολογισμός του οργανισμού σχεδόν πενταπλασιάζεται. Η πίεση από τις καταγγελίες, τα ευρήματα και τις έρευνες οδηγεί το 2020 στη διερεύνηση του οργανισμού από την Επιτροπή LIBE του ευρωκοινοβουλίου που εξετάζει τη συμμόρφωση των κρατών-μελών με τις αρχές του κράτους δικαίου, καθώς αρχίζουν να αποδεικνύονται pushbacks από τα ίδια τα εσωτερικά έγγραφα της Frontex, ενώ σταδιακά ερωτηματικά γεννούν και συγκεκριμένες εξοπλιστικές συμβάσεις στις οποίες έχει προβεί ο Γάλλος επικεφαλής.
Είναι στο πλαίσιο της διερεύνησης των πρακτικών που ακολουθούν η Frontex και οι εθνικές αρχές στα ευρωπαϊκά σύνορα το 2020, που η LIBE καλεί σε ακρόαση για το θέμα των επαναπροωθήσεων τον υπουργό Προστασίας του Πολίτη Μιχάλη Χρυσοχοΐδη, τον τότε υπουργό Μετανάστευσης Νότη Μηταράκη και τον τότε αναπληρωτή του, Γιώργο Κουμουτσάκο. Από τα ρεπορτάζ της ακρόασης προκύπτει ότι τα μέλη της επιτροπής, πλην αυτών του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος και της ακροδεξιάς, μένουν ανικανοποίητα από τις απαντήσεις των υπουργών, ενώ δεν λείπουν και οι διενέξεις με τους εκπροσώπους της ελληνικής κυβέρνησης.
Ο Λετζερί μνημονεύεται μέχρι σήμερα και για έναν ακόμα λόγο: για τη διάδοση της θεωρίας του λεγόμενου «pull factor». Σε πολλές δημόσιες τοποθετήσεις του, ο επικεφαλής της Frontex θεωρεί ότι υπάρχουν συγκεκριμένες πρακτικές που λειτουργούν ως πόλος έλξης για την παράνομη μετανάστευση, τις οποίες αποδίδει εναλλάξ σε «εγκληματικά δίκτυα» και στις ανθρωπιστικές οργανώσεις.
Η ρητορική του «pull factor», μαζί με τις εντυπώσεις που παράγει, υιοθετείται σε μεγάλο βαθμό από την ευρωπαϊκή δεξιά και ακροδεξιά, ενώ καταφέρνει να ασκεί αντιπολιτευτική πίεση και σε άλλες πολιτικές δυνάμεις. Αυτό τουλάχιστον αντανακλά μια πολυσχολιασμένη αμφίθυμη δήλωση του τότε υπουργού Μετανάστευσης της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, Γιάννη Μουζάλα, το 2017:
«Είχαμε πάρα πολλά προβλήματα αλλά χωρίς τις ΜΚΟ δεν θα τα είχαμε καταφέρει. Βρήκαμε μία κοινή γραμμή και η κατάσταση έχει βελτιωθεί. Σήμερα που το κράτος επανέρχεται οι ΜΚΟ κάνουν λάθος και ξεφεύγουν από τα όρια. Σήμερα που θέλουμε να στείλουμε γιατρούς στις δομές μας καταγγέλλουν. Ο ρόλος των ΜΚΟ θα περιορίζεται όσο οι ανάγκες καλύπτονται από το κράτος».
Η πίεση από τα ευρήματα και τις αποκαλύψεις για τις πρακτικές της Frontex, επί των ημερών του, οδηγεί το 2022 τον Λετζερί στην παραίτηση. Ο οργανισμός προσπαθεί συστηματικά να αποσυνδεθεί από τα πεπραγμένα της θητείας του, στον βαθμό που το 2024, ο Ολλανδός διάδοχός του στην Frontex, Χανς Λέιτενς καταφέρεται δημόσια ενάντια στη θεωρία του «pull factor». Εκείνη τη στιγμή, ο Λετζερί έχει μόλις ξεκινήσει τη θητεία του ως ευρωβουλευτής με το κόμμα της Μαρίν Λεπέν.
Ποινικοποίηση και συγκάλυψη
Σε έκθεση που δημοσίευσε το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες το 2023 («Στα Σύνορα της Ευρώπης: Μεταξύ Ατιμωρησίας και Ποινικοποίησης») δηλώνεται εξαρχής ότι «οι επιχειρήσεις επαναπροώθησης και η ταυτόχρονη στοχοποίηση εκείνων που εργάζονται για την υπεράσπιση των θυμάτων στην Ελλάδα, δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά αλλά συνιστούν μια ανεπίσημη πολιτική συνόρων και μετανάστευσης που εφαρμόζεται από ελληνικούς κρατικούς φορείς και τους υφιστάμενούς τους».
Η έκθεση έρχεται σε μία περίοδο που το «pull factor» του Λετζερί δεν είναι πια ένα ρητορικό σχήμα, αλλά επίσημη θέση της ελληνικής κυβέρνησης. Καθώς το βλέμμα του ευρωκοινοβουλίου, του ΟΗΕ και άλλων διεθνών οργανισμών στρέφεται προς τις παράνομες επαναπροωθήσεις στα ελληνικά σύνορα, οι ελληνικές αρχές και η ελληνική δικαιοσύνη αρχίζουν να στρέφονται κατά των ΜΚΟ και των εθελοντών.
Ήδη από το 2018, βρέθηκε στο εδώλιο μια ομάδα ισπανών πυροσβεστών μαζί με άλλους εθελοντές, για τους οποίους οι τοπικές αρχές στη Λέσβο ισχυρίστηκαν ότι πραγματοποιούσε επιχειρήσεις διάσωσης, πράγμα που εμπίπτει στη νομοθεσία περί «διευκόλυνσης εισόδου». Το δικαστήριο δεν βρήκε καμία ένδειξη ότι κάτι τέτοιο ισχύει και όλοι οι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν.
Την ίδια περίοδο, τον δρόμο για τις δικαστικές αίθουσες πήρε και η πολύκροτη υπόθεση της ERCΙ. 24 εργαζόμενοι της μη-κυβερνητικής οργάνωσης που συνέδραμε το λιμενικό στις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης, βρέθηκαν κατηγορούμενοι για εγκληματική οργάνωση, διευκόλυνση εισόδου, ξέπλυμα χρήματος, απάτη, πλαστογραφία και κατασκοπεία.
Η Σάρα Μαρντίνι και ο Σόν Μπάιντερ της ERCI. (Πηγή: Διεθνής Αμνηστία)
Ανάμεσά τους ήταν η Σύρια κολυμβήτρια Σάρα Μαρντίνι, που το 2015, καθώς ερχόταν με την επίσης κολυμβήτρια αδερφή της, Γιούσρα, βούτηξαν στη θάλασσα και ρυμούλκησαν για τρεις ώρες τη βάρκα, σώζοντας τους επιβαίνοντες από πνιγμό. Ακολούθως εγκαταστάθηκαν στη Γερμανία λαμβάνοντας επιτυχώς άσυλο, απ’ όπου θα έφευγε η Σάρα για να εργαστεί στη Λέσβο με την ERCI.
Η σύλληψη της Σάρα και των υπόλοιπων μελών της ERCI προκάλεσε διεθνή σάλο. Άλλωστε, το 2016, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, Μπαράκ Ομπάμα, είχε εμφανιστεί με τη Γιούσρα σε δημόσια εκδήλωση, δίνοντάς της βήμα να πει την ιστορία της και συγχαίροντάς τη για το θάρρος της. Η ιστορία των δύο αδερφών έγινε αργότερα ταινία σε παραγωγή του Netflix.
Ταυτόχρονα, η δίωξη των εργαζομένων της ERCI έγινε πανευρωπαϊκό πολιτικό θέμα. Αναφορά της επιτροπής LIBE το 2021 έκανε λόγο για «τη μεγαλύτερη υπόθεση ποινικοποίησης της αλληλεγγύης στην Ευρώπη», ενώ δεν έλειψαν και τα κριτικά ρεπορτάζ για το ζήτημα στον διεθνή Τύπο. Τελικά, οι κατηγορούμενοι θα κρίνονταν όλοι αθώοι το 2026, μετά από μία πολύχρονη δικαστική περιπέτεια κι ενώ η οργάνωση είχε αναγκαστεί να παύσει τη λειτουργία της.
Οι διώξεις κατά των ΜΚΟ συνεχίστηκαν και μετά την κυβερνητική αλλαγή το 2019, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις σημειώθηκαν και «αντίποινα» για παλιές υποθέσεις. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Σαλάμ Καμάλ Αλντίν της ΜΚΟ Team Humanity, ο οποίος αθωώθηκε στη δίκη των ισπανών πυροσβεστών το 2018, αλλά τον Ιανουάριο του 2020 υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τη χώρα, καθώς η πολιτεία τον χαρακτήρισε επικίνδυνο για την εθνική ασφάλεια – μία απόφαση που δεν έχει εξηγηθεί από κανέναν μέχρι σήμερα.
Από το 2020, δημοσιεύματα στον Τύπο επικαλούνται πηγές στην ΕΛΑΣ και την ΕΥΠ, κάνοντας λόγο για τον «γκρίζο ρόλο» των ΜΚΟ που έχουν σκοπό να διερευνήσουν οι αρχές. Το αποτέλεσμα αυτών των ελέγχων δεν θα μαθευτεί ποτέ, όμως συνεχίζουν να σχηματίζονται σωρηδόν δικογραφίες τόσο έωλες που συνήθως καταπέφτουν ήδη με την ολοκλήρωση της προανάκρισης, ενώ στις ελάχιστες περιπτώσεις που φτάνουν ως τις αίθουσες, καταλήγουν πάντα σε αθωωτικές αποφάσεις.
Αυτό δεν εμποδίζει την κυβέρνηση να σφυροκοπά τις ΜΚΟ με κάθε ευκαιρία. Ιδίως ο Νότης Μηταράκης από τη θέση του υπουργού Μετανάστευσης και Ασύλου προβαίνει σε ασταμάτητες δηλώσεις είτε υποδεικνύοντας συγκεκριμένες ΜΚΟ, είτε καταφερόμενος ενάντια στις ΜΚΟ εν γένει.
Παρουσιάσαμε με στοιχεία πως ΜΚΟ πληρώνουν εισιτήρια για Σομαλούς μετανάστες που μπαίνουν στην Τουρκία με visa, προσγειώνονται στο αεροδρόμιο της Κωνσταντινούπολης με τουρκικές αερογραμμές και μεταφέρονται στη Σμύρνη και τα τουρκικά παράλια, για να περάσουν απέναντι στην Ελλάδα. https://t.co/GNChCdtmi4
— Νότης Μηταράκης – Notis Mitarachi (@nmitarakis) December 14, 2020
Ενημερώσαμε την Κομισιόν για τη #ΜΚΟ που μέσω Twitter αναπαρήγαγε τουρκική προπαγάνδα για τα νησιά του Αιγαίου. Δεν δραστηριοποιείται στην 🇬🇷, ωστόσο βοηθά λαθροδιακινητές να φέρουν κόσμο παράνομα στην Ευρώπη. Επιβεβαιώνονται υποψίες ότι πιθανόν να χρηματοδοτούνται εξ ανατολών. https://t.co/mGzyeK6xAz
— Νότης Μηταράκης – Notis Mitarachi (@nmitarakis) October 9, 2022
Το δεύτερο tweet από το 2022 μάλιστα, αναφέρεται στην Aegean Boat Report του Τόμμυ Όλσεν που έχει ήδη βρεθεί σε διάφορες δικογραφίες με ανυπόστατες, όπως θα αποδειχθεί, κατηγορίες. Εκείνη την περίοδο, ο Νότης Μηταράκης καλείται ξανά στην επιτροπή LIBE του ευρωκοινοβουλίου, όπου δίπλα στον αντιτουρκικό μονόλογο που καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της ομιλίας του, δηλώνει ότι:
«Τα δίκτυα λαθρεμπόρων έχουν επινοήσει μια νέα μέθοδο παράκαμψης των συνοριακών ελέγχων και χειραγώγηση του ευρωπαϊκού συστήματος ασύλου και δικαιοσύνης. Οι λαθρέμποροι εγκαταλείπουν ομάδες μεταναστών σε νησίδες που δημιουργούνται από την εποχική χαμηλή ροή του ποταμού Έβρου. Στη συνέχεια ειδοποιούν συγκεκριμένες ΜΚΟ, που ειδικεύονται στη διευκόλυνση της διέλευσης των συνόρων. Αυτές οι ΜΚΟ με τη σειρά τους ειδοποιούν τις ελληνικές αρχές υποστηρίζοντας ότι βρίσκονται σε κίνδυνο, και καταθέτουν επίσης αίτηση στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, με το τελευταίο να αντιδρά υποδεικνύοντας προσωρινά μέτρα, τα οποία φυσικά δεν προδικάζουν την ουσία καμίας υπόθεσης».
Η τοποθέτησή του αναφέρεται στην υπόθεση των 93 Σύρων που επαναπροωθήθηκαν δύο φορές στην περιοχή του Έβρου, οδηγώντας το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες, το Δίκτυο Παρακολούθησης της Συνοριακής Βίας, το Human Rights 360 και άλλες οργανώσεις να καταθέσουν αίτημα για ασφαλιστικά μέτρα στο ΕΔΔΑ. Τις δηλώσεις του υπουργού συνόδευσε μία εκστρατεία διαρροών στον Τύπο, οι οποίες επικαλούνταν πληροφορίες της ΕΛΑΣ που συνέδεαν τις ΜΚΟ με τα δίκτυα των διακινητών.
Ταυτόχρονα, η Αρχή Καταπολέμησης της Νομιμοποίησης Εσόδων από Εγκληματικές Δραστηριότητες πραγματοποίησε έρευνα κατά προτεραιότητα με εντολή του προέδρου της στα οικονομικά της Human Rights 360 και ακολούθως έστειλε το πόρισμα στον εισαγγελέα. Την ίδια περίοδο, τα μέλη του Δικτύου Παρακολούθησης της Συνοριακής Βίας κατήγγειλαν την παρενόχληση όχι μόνο των ιδίων, αλλά και των οικογενειών τους. Πολλοί οδηγήθηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα, ενώ ολόκληρες συνεργαζόμενες οργανώσεις αναγκάστηκαν να σταματήσουν πλήρως τη λειτουργία τους.
Η κατάσταση το 2022 έγινε τόσο ασφυκτική για τις ΜΚΟ, που στην έκθεση που συνέταξε η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ για τους Υπερασπιστές Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Mary Lawlor, μετά από επίσκεψή της στην Ελλάδα διαπιστώνει ότι «η φύση της συνεργασίας ανάμεσα στην κυβέρνηση και την κοινωνία των πολιτών, καθώς επίσης και η συνολική αντίληψη για τον ρόλο της κοινωνίας των πολιτών και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ελλάδα, έχει υποστεί μία σημαντική αλλαγή από το 2019».
Συνθήματα υπέρ των κατηγορούμενων ακτιβιστών της ERCI στη Μυτιλήνη το 2023. (REUTERS/Elias Marcou)
Στη συνέχεια της έκθεσης, η εισηγήτρια αναφερόταν στις πρακτικές εκφοβισμού, συκοφάντησης και καταπολέμησης των μη-κυβερνητικών οργανώσεων και ζητούσε από την ελληνική κυβέρνηση να προβεί σε σαφείς δημόσιες δηλώσεις υπέρ των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και να κυρώσει με νόμο τη Διακήρυξη του ΟΗΕ για τους Υπερασπιστές των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ταυτόχρονα ζήτησε διορθώσεις στις ατέλειες της νομοθεσίας που χρησιμοποιείται κατά των ΜΚΟ και την εναρμόνισή της με τις σχετικές ευρωπαϊκές οδηγίες.
Τέλος, κάλεσε την Ελλάδα να θεσπίσει έναν ανεξάρτητο μηχανισμό παρακολούθησης της διαχείρισης της μετανάστευσης από τις αρχές, αμφισβητώντας ότι η Εθνική Αρχή Διαφάνειας είχε τη δυνατότητα να φέρει εις πέρας αυτόν τον ρόλο.
Σημειώνεται ότι λίγους μήνες πριν, η ΕΑΔ υπό τη διεύθυνση του κουμπάρου και φίλου του πρωθυπουργού, Άγγελου Μπίνη, είχε πραγματοποιήσει έρευνα για τις επαναπροωθήσεις που τεκμηρίωσε μια μεγάλη πανευρωπαϊκή συνεργασία του γερμανικού Der Spiegel, του Lighthouse Reports και άλλων ευρωπαϊκών μέσων. Η Αρχή βρήκε ότι «δεν επιβεβαιώθηκαν τα διαλαμβανόμενα στο συγκεκριμένο δημοσίευμα περί άτυπων αναγκαστικών επιστροφών, καθώς, μετά την ολοκλήρωση του ελεγκτικού προγράμματος και των εργαστηριακών εξετάσεων του σχετικού υλικού, δεν προέκυψαν στοιχεία τεκμηρίωσής τους.»
Έρευνα του Omnia TV διαπίστωσε, όμως, ότι από τις συνεντεύξεις που είχε κάνει η ΕΑΔ για τη διερεύνηση, μόνο 4 ήταν με μετανάστες και μόνο 1 με εργαζόμενη ΜΚΟ. Αντιθέτως, είχαν πραγματοποιηθεί συνεντεύξεις με 21 πολίτες οι οποίοι δραστηριοποιούνται κυρίως στον κλάδο των ναυτιλιακών επιχειρήσεων και της αλιείας, καθώς και στελέχη τοπικών συλλόγων επιχειρηματιών.
Όπως και τα προηγούμενα πέντε διαβήματα που είχε κάνει προς την ελληνική κυβέρνηση μέσα σε μία διετία για την ποινικοποίηση και την παρενόχληση των ανθρωπιστικών οργανώσεων, οι συστάσεις της Εισηγήτριας του ΟΗΕ αγνοήθηκαν παντελώς.
Η κατάσταση αυτή δεν φαίνεται να έχει αλλάξει καθόλου μέχρι σήμερα. Πρόσφατα το in αναφέρθηκε στην επίσκεψη της Επιτροπής της Βενετίας που επιφορτίστηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης να ερευνήσει την ελευθερία δράσης των υπερασπιστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ελλάδα, αλλά και στην επακόλουθη απόφαση 2674 (2026) της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης που επιβεβαίωσε, μεταξύ πολλών προβλημάτων, το δυσμενές περιβάλλον για τις ΜΚΟ.
Από το 2018, πολλές οργανώσεις αναγκάστηκαν σταδιακά να σταματήσουν τη δράση τους. Εξαιρέσεις όπως η Aegean Boat Report και το Ελληνικό Παρατηρητήριο Συμφωνιών του Ελσίνκι που επέμειναν να καταγράφουν και να καταγγέλλουν τις παράνομες επαναπροωθήσεις, βρέθηκαν αντιμέτωπες με δικαστικά και όχι μόνο αντίποινα.
Οι «διακινητές»
Ο Τόμμυ Όλσεν και ο Παναγιώτης Δημητράς βρέθηκαν συγκατηγορούμενοι για σύσταση εγκληματικής οργάνωσης «εκ κερδοσκοπίας και κατ’ επάγγελμα» με δύο καμερουνέζους που δεν έχουν συναντήσει ποτέ στη ζωή τους.
Ο ένας από αυτούς, ο S.T., είχε γίνει γνωστός εντός κι εκτός Ελλάδας το 2021, όταν εμφανίστηκε σε ντοκιμαντέρ του BBC καταγγέλλοντας την επαναπροώθησή του. Το σχετικό βίντεο που χρησιμοποίησε το βρετανικό μέσο είχε δημοσιευθεί από την Aegean Boat Report του Τόμμυ Όλσεν. Ήταν ένα από τα πολλά που είχαν φτάσει στην ανοιχτή γραμμή της οργάνωσης και τα οποία ο Νορβηγός ακτιβιστής είχε δημοσιεύσει.
Λίγο μετά το συμβάν, ο Παναγιώτης Δημητράς ήρθε σε επαφή με τον S.T. για να συλλέξει στοιχεία για την επαναπροώθησή του, προκειμένου να καταθέσει μήνυση κατά των ελληνικών αρχών, όπως έχει κάνει πολλάκις σε αντίστοιχες περιπτώσεις στο παρελθόν. Όταν όμως χρόνια μετά στο τέλος της προανάκρισης είδε στη δικογραφία το κείμενο των μηνυμάτων που είχαν ανταλλάξει, είχε αφαιρεθεί από αυτό όλη η συνομιλία που αφορούσε τη μήνυση για το pushback – δημιουργώντας έτσι την εντύπωση ότι η συνομιλία τους είχε ξεκινήσει την 1η Ιουλίου 2021, όταν δηλαδή ο S.T. ετοιμαζόταν να αποπειραθεί να έρθει εκ νέου στην Ελλάδα.
Αντίστοιχες παραφωνίες εμφανίζονται και στην περίπτωση του Τόμμυ Όλσεν, ο οποίος κατηγορείται για διευκόλυνση, ενώ δεν έχει απαντήσει στα μηνύματα και τις κλήσεις του S.T., καθώς όπως όλες οι οργανώσεις που φροντίζουν να ειδοποιούν τις αρχές για την καταγραφή όσων περνούν τα ελληνικά σύνορα ακολουθεί ένα πολύ συγκεκριμένο πρωτόκολλο καταγραφής των επικοινωνιών.
Ας σημειωθεί ότι το γεγονός ότι οι Όλσεν και Δημητράς επικοινώνησαν αμέσως με τις ελληνικές αρχές αναγνωρίζεται τόσο από το Λιμενικό, όσο και από την εισαγγελία.
Βάρκα με 27 επιβάτες, μεταξύ των οποίων 14 παιδιά, στα ανοιχτά της Λέσβου στις 30 Σεπτεμβρίου του 2025. Η Aegean Boat Report καταγγέλει ότι ενημέρωσε τις αρχές, αλλά αυτές δεν έκαναν τίποτα. (Πηγή: Aegean Boat Report)
Παράλληλα, απορία δημιουργεί η επιλογή των εισαγγελικών αρχών να προβούν σε δίωξη το 2026, τριάμιση ολόκληρα χρόνια μετά την ολοκλήρωση της προανάκρισης. Ο κ. Δημητράς περιγράφει αυτό το διάστημα ως «αιχμαλωσία», καθώς καθώς είχαν παγώσει οι λογαριασμοί του για τους πρώτους 18 μήνες και ο ίδιος δεν μπορούσε να βγει από τη χώρα. Αντίστοιχα, το ευρωπαϊκό ένταλμα που εκδόθηκε για τον Τόμμυ Όλσεν απορρίφθηκε από τη Νορβηγία, καθώς δεν πληρούσε το κριτήριο του «διττού αξιόποινου» – οι περιγραφόμενες πράξεις δεν μπορούν επ’ ουδενί να θεωρηθούν παράνομες στο νορβηγικό δίκαιο.
Σε κάθε περίπτωση, στη διαδικασία που ξεκινάει την ερχόμενη εβδομάδα, αναμένεται να εμφανιστούν ως μάρτυρες υπεράσπισης υψηλόβαθμα στελέχη του Συνηγόρου του Πολίτη και της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες, ενώ δεν έχει οριστεί κανένας μάρτυρας κατηγορίας.
Μια σειρά φορέων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν εκδώσει ανακοινώσεις υπέρ των Όλσεν και Δημητρά. Σε πολύ υψηλούς τόνους, η αναπληρώτρια περιφερειακή διευθύντρια της Διεθνούς Αμνηστίας για την Ευρώπη, Δρ. Ντινουσίκα Ντισαναγιάκε, χαρακτήρισε το συμβάν «μια αποτρόπαια κατάχρηση της νομοθεσίας ενάντια στη διακίνηση που δεν υποστηρίζεται από στοιχεία».
«Οι ελληνικές αρχές έχουν μια μακρά πορεία διώξεων κατά των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ποινικοποίησης της εργασίας στα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά αυτό αποτελεί ένα ιστορικό χαμηλό» (“a new low”), τόνισε η Δρ. Ντισαναγιάκε.
«Για πρώτη φορά, εργαζόμενοι στα ανθρώπινα δικαιώματα παραπέμπονται σε δική επειδή βοήθησαν ανθρώπους να έχουν πρόσβαση σε διαδικασίες ασύλου. Να ερμηνεύεται αυτό ως ‘διακίνηση’ δεν συνιστά μόνο παραχάραξη του διεθνούς και εγχώριου δικαίου, αλλά και μία επικίνδυνη δυσφήμιση του πολύτιμου έργου των ΜΚΟ».
Σε αντίστοιχους τόνους κινείται και η ανακοίνωση της Human Rights Watch χαρακτηρίζοντας τη δίωξη των Όλσεν και Δημητρά«μία ωμή απόπειρα να ποινικοποιηθεί και να αποσιωπηθεί το νόμιμο ανθρωπιστικό τους έργο», ενώ κάλεσε τις εισαγγελικές αρχές να αρχειοθετήσουν «αυτή την πολιτικά υποκινούμενη δίωξη άπαξ και δια παντός».
«Απορρίπτω τις κατηγορίες εναντίον μου», δηλώνει στο in ο Τόμμυ Όλσεν. «Η καταγραφή ανθρώπων που φτάνουν στην ελληνική επικράτεια, η αναφορά της παρουσίας τους και η παρακολούθηση του τι συμβαίνει μετά δεν είναι διακίνηση – είναι έργο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Ο ιδρυτής της Aegean Boat Report προσθέτει ότι η ποινικοποίηση αυτών που καταγράφουν τις επαναπροωθήσεις, θα έπρεπε να αφορά όσους πιστεύουν ότι η κρατική εξουσία οφείλει να υπόκειται σε έλεγχο.
