Για χρόνια, η ευρωπαϊκή στρατηγική κατά του παράνομου καπνού στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό σε μια συγκεκριμένη λογική: τα λαθραία τσιγάρα παράγονται εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, περνούν τα σύνορα και διοχετεύονται στη συνέχεια στην εσωτερική αγορά. Μόνο που το οργανωμένο έγκλημα άλλαξε μοντέλο. Τα παράνομα εργοστάσια μετακομίζουν πλέον μέσα στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Αυτό είναι ένα από τα βασικά συμπεράσματα νέας έκθεσης του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, το οποίο προειδοποιεί ότι η ευρωπαϊκή απάντηση δεν έχει προσαρμοστεί αρκετά γρήγορα στη νέα πραγματικότητα. Οι προσπάθειες παραμένουν κατακερματισμένες, η διασυνοριακή συνεργασία παρουσιάζει κενά και, κυρίως, εξακολουθούν να λείπουν αξιόπιστα στοιχεία για το πραγματικό μέγεθος της παράνομης αγοράς.
Η αλλαγή του επιχειρηματικού μοντέλου των εγκληματικών οργανώσεων είναι εντυπωσιακή. Αντί να μεταφέρουν τεράστιες ποσότητες τσιγάρων από χώρες εκτός ΕΕ, δημιουργούν μικρότερες και ευέλικτες μονάδες παραγωγής κοντά στις αγορές στις οποίες θέλουν να πουλήσουν.
Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται η ευρωπαϊκή έκθεση, το Βέλγιο βρέθηκε στην κορυφή της ΕΕ ως προς τα παράνομα κέντρα παραγωγής που εντοπίστηκαν την περίοδο 2023-2024, με 81 έως 100 εγκαταστάσεις. Ακολουθούσε η Πολωνία με 61 έως 80 και η Γερμανία με 21 έως 40.
Εργοστάσια που εξαφανίζονται
Δεν πρόκειται πλέον για πρόχειρα εργαστήρια. Τα παράνομα εργοστάσια διαθέτουν σύγχρονα μηχανήματα, εξειδικευμένο προσωπικό, γεννήτριες ηλεκτρικού ρεύματος, συστήματα βιντεοεπιτήρησης ακόμη και ηχομόνωση. Μπορούν να λειτουργούν επί 24ώρου βάσεως και συχνά χωρίζουν διαφορετικά στάδια της παραγωγής σε περισσότερες εγκαταστάσεις, ώστε μια αστυνομική επιχείρηση να μην καταστρέψει ολόκληρο το δίκτυο.
Η διάρκεια ζωής τους μπορεί να είναι μόλις δύο έως τέσσερις μήνες. Στήνονται, παράγουν εκατομμύρια τσιγάρα και μεταφέρονται αλλού πριν οι αρχές προλάβουν να χαρτογραφήσουν το κύκλωμα.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση εργοστασίου που εξαρθρώθηκε στην Ισπανία το 2023. Οι αρχές κατέσχεσαν περίπου τρία εκατομμύρια πακέτα πλαστών τσιγάρων, στο πλαίσιο επιχείρησης που συνδεόταν με εγκληματικό δίκτυο ενεργό σε άλλες έξι χώρες.
Παράλληλα, σύμφωνα με έρευνα του Συμβουλίου της ΕΕ, εγκληματικά δίκτυα έχουν μεταφέρει μέρος της παραγωγής από την Ουκρανία στο εσωτερικό της Ένωσης. Η οικονομική λογική είναι απλή: μικρότερη αλυσίδα εφοδιασμού, λιγότερα σύνορα, χαμηλότερος κίνδυνος κατάσχεσης και ταχύτερη πρόσβαση στον καταναλωτή.
Μια αγορά δισεκατομμυρίων
Το μέγεθος του προβλήματος είναι δύσκολο να υπολογιστεί με ακρίβεια – και αυτό ακριβώς αποτελεί μία από τις βασικές επικρίσεις του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε εκτιμήσει ότι το 2023 τα παράνομα προϊόντα αντιστοιχούσαν περίπου στο 8,8% της συνολικής κατανάλωσης τσιγάρων στην ΕΕ. Πέρα από τα τσιγάρα, η παράνομη αγορά άλλων προϊόντων καπνού υπολογίζεται σε σχεδόν 21.000 τόνους.
Τα κυκλώματα προσαρμόζονται ταυτόχρονα στις νέες καταναλωτικές συνήθειες. Δεν περιορίζονται πλέον στα συμβατικά τσιγάρα, αλλά επεκτείνονται στο θερμαινόμενο καπνό και στα υγρά ηλεκτρονικών τσιγάρων. Τα νέα αυτά προϊόντα αντιπροσωπεύουν ήδη περίπου το 13% της αξίας της συνολικής νόμιμης αγοράς καπνού στην ΕΕ.
Το αποτέλεσμα είναι ένα συνεχές παιχνίδι προσαρμογής. Όσο οι ευρωπαϊκές αρχές ενισχύουν τους ελέγχους στα εξωτερικά σύνορα, τα εγκληματικά δίκτυα μειώνουν την ανάγκη να τα περάσουν.
Και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή: το παράνομο τσιγάρο της Ευρώπης δεν χρειάζεται πλέον να έρθει από μακριά. Μπορεί να κατασκευάζεται λίγα χιλιόμετρα από τον καταναλωτή στον οποίο τελικά θα πουληθεί.
