Καθώς η κρίση στη Μέση Ανατολή κλιμακώνεται και οι χώρες του Περσικού Κόλπου αναμένονται να καλέσουν την Ουάσιγκτον να αποφύγει νέα στρατιωτική επιχείρηση εναντίον του Ιράν, οι παγκόσμιοι ηγέτες έχουν συγκεντρωθεί στη Νέα Υόρκη για τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ. Οι ΗΠΑ εξέδωσαν βίζες για την ιρανική αντιπροσωπεία και ο πρόεδρος του Ιράν αναμένεται να εκφωνήσει ομιλία προς τους ηγέτες και διπλωμάτες των υπόλοιπων χωρών-μέλων.
Όλα αυτά θα μπορούσαν να υποδεικνύουν μια ευκαιρία για την επίλυση της κρίσης στη Μέση Ανατολή, αποκλιμάκωση του πολέμου και σταδιακή αποκατάσταση των ενεργειακών προμηθειών. Ή μήπως όχι;
Σύμφωνα με το ΤΙΜΕ, η σύνοδος συμπίπτει με μια συγκυρία που οι ειδικοί χαρακτηρίζουν καθοριστική για τον καθορισμό της πορείας του πολέμου με το Ιράν, ο οποίος διανύει ήδη τον έβδομο μήνα του.
Τραμπ: Πρέπει να πάρω μια απόφαση
Ο Ντόναλντ Τραμπ, κατά την εναρκτήρια ομιλία του στην Γενική συνέλευση του ΟΗΕ, δεν παρέλειψε τις απειλές εναντίον της Τεχεράνης.
Ο Ντόναλντ Τραμπ στη Γ.Σ. του ΟΗΕ / REUTERS/MIKE SEGAR
«Πρέπει να πάρω μια σημαντική απόφαση», είπε. «Θα επιτευχθεί συμφωνία με το Ιράν που θα τους επιτρέψει να ξαναχτίσουν και να δημιουργήσουν μια χώρα πολύ μεγαλύτερη από ό,τι ήταν ποτέ στο παρελθόν, ίσως μία από τις μεγαλύτερες στη Μέση Ανατολή ή ακόμα και στον κόσμο; Ή θα εξοντώσω την Ισλαμική Δημοκρατία και θα το κάνω γρήγορα, χωρίς να τους δώσω ποτέ την ευκαιρία να σκοτώσουν και να καταστρέψουν ξανά ανθρώπους και χώρες; Θα τους οδηγήσω στην κόλαση χωρίς καμία πιθανότητα επιβίωσης και χωρίς καμία ελπίδα για μελλοντικό μεγαλείο για πολλές γενιές;»
Και ενώ στη συνέχεια δήλωσε πεπεισμένος ότι μετά τις ενδιάμεσες εκλογές θα υπάρξει συμφωνία, δεν φαίνεται να έπεισε κανέναν. Σίγουρα όχι τις χώρες στη Μέση Ανατολή που υφίστανται τα αντίποινα του Ιράν.
Οι απειλές, απειλές
Ασφαλώς ούτε την Τεχεράνη. Η ιρανική αντιπροσωπεία και ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί σηκώθηκαν και έφυγαν από την αίθουσα όπου πραγματοποιείτια η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, μόλις ο Τραμπ απείλησε με στρατιωτικά πλήγματα. Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν έφτανε στη Νέα Υόρκη το βράδυ της Τρίτης, συνοδευόμενος από εξαμελή συνοδεία.
Ο Μασούντ Πεζεσκιάν αναχωρώντας από την Τεχεράνη για τη Νέα Υόρκη / Iran’s Presidential website/WANA (West Asia News Agency)/Handout via REUTERS
Και μία μέρα πριν, ο Χοσεΐν Μοχεμπί, εκπρόσωπος των Φρουρών της Επανάστασης του Ιράν, δήλωσε ότι «ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει». Προειδοποίησε ότι το Ιράν θα αλλάξει τα όπλα, τις στρατιωτικές τακτικές και τους στόχους του, εάν κλιμακωθεί η σύγκρουση με τις ΗΠΑ.
«Θα αλλάξουμε οπωσδήποτε τη γεωγραφία του πολέμου», είπε. «Θα φέρουμε σίγουρα στο πεδίο της μάχης νέα όπλα με νέες δυνατότητες», πρόσθεσε λέγοντας ότι οι Φρουροί έχουν προετοιμαστεί για έναν μακροχρόνιο πόλεμο. «Οι στόχοι μας δεν θα είναι πλέον απαραίτητα οι ίδιοι με πριν», δήλωσε επίσης, σημειώνοντας ότι το Ιράν έχει στόχους που δεν έχουν πληγεί ακόμη.
Η συνάντηση στον ΟΗΕ
Μετά την ομιλία του στη Γενική Συνέλευση, ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε ότι τελικά έγινε συνάντηση ανάμεσα στις αντιπροσωπείες ΗΠΑ και Ιράν. Σύμφωνα με τον Αμερικανό πρόεδρο, οι απεσταλμένοι του, Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ, συμμετείχαν στη συνάντηση εκ μέρους των ΗΠΑ, ενώ ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί εκπροσώπησε το Ιράν.
«Ο Στιβ και ο Τζάρεντ είχαν σήμερα μια πολύ παραγωγική συνάντηση με διαμεσολαβητές του Ιράν», δήλωσε ο Αμερικανός πρόεδρος. «Πιστεύω ότι υπάρχει μεγάλη δυναμική για την επίτευξη συμφωνίας. Αυτό ακούμε από όλους», πρόσθεσε με τον χαρακτηριστικό «αισιόδοξο» τρόπο του.
Από την πλευρά της Τεχεράνης, η κρατική τηλεόραση του Ιράν μετέδωσε ότι η συνάντηση ζητήθηκε από τις ΗΠΑ. Αυτό που ήθελαν να μάθουν οι Αμερικανοί, ήταν οι όροι του Ιράν για το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ. Και πρόσθεσε ότι αυτοί περιλαμβάνουν την άρση του ναυτικού αποκλεισμού, την αποδέσμευση των δεσμευμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων και τον τερματισμό του πολέμου σε όλα τα μέτωπα. Δηλαδή, τα πάγια αιτήματα του Ιράν για να απελευθερωθεί η ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ. Και τα οποία έχουν απορρίψει όλες τις άλλες φορές οι ΗΠΑ.
Παγωμένες διαπραγματεύσεις
Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε δηλώσει ότι δεν θα είχε αντίρρηση να συναντηθεί με τον Ιρανό ομόλογό του. Και πηγές στην ιρανική κυβέρνηση έλεγαν ότι η αντιπροσωπεία που βρίσκεται στη Νέα Υόρκη «έχει πλήρη δικαιοδοσία» να προχωρήσει σε επαφές. Αλλά τα δεδομένα στη Μέση Ανατολή δεν είναι πολύ ευνοϊκά.
Οι ουσιαστικές διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο χωρών έχουν «παγώσει» εδώ και εβδομάδες. Οι αντάρτες Χούθι της Υεμένης, που υποστηρίζονται από το Ιράν, εξαπολύουν επιθέσεις κατά της Σαουδικής Αραβίας. Επίσης, έχουν καταλάβει το νησί Περίμ, ένα στρατηγικό σημείο ελέγχου στο στενά Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, ζωτικής σημασίας θαλάσσια εμπορική οδό της περιοχής. Και βέβαια τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν κλειστά, με πλοία που επιχειρούν να τα διαπλεύσουν να δέχονται πυρά.
Σύμφωνα με ειδικούς που μίλησαν στο ΤΙΜΕ, αυτή η σύνοδος θα μπορούσε να προσφέρει μια κρίσιμη ευκαιρία για την αποκλιμάκωση της κατάστασης και την προσπάθεια αναζωογόνησης των ειρηνευτικών προσπαθειών στη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, αναγνωρίζουν ότι η επίτευξη προόδου στις διαπραγματεύσεις ενδέχεται να αποδειχθεί εξαιρετικά δύσκολο εγχείρημα.
Η τελευταία και καλύτερη ευκαιρία για τη Μέση Ανατολή
Σύμφωνα με τον αναπληρωτή διευθυντή του προγράμματος για τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική στη Διεθνή Ομάδα Κρίσεων (International Crisis Group), Άλι Βαές, «αυτή την εβδομάδα στη Νέα Υόρκη, υπάρχει μια ευκαιρία».
Εντοπίζει την ευκαιρία που έχουν οι μεσολαβήτριες χώρες να προσπαθήσουν «να αποτρέψουν την εκ νέου κλιμάκωση των εντάσεων, οι οποίες αυτήν τη φορά ενδέχεται να ξεφύγουν από κάθε έλεγχο».
Ο Αμπάς Αραγτσί στη Νέα Υόρκη / Araqchi Telegram Channel/Handout via REUTERS
«Είναι η τελευταία και καλύτερη ευκαιρία για να επιχειρηθεί η αποτροπή μιας κλιμάκωσης είτε τον Οκτώβριο είτε τον Νοέμβριο», σημειώνει. Ωστόσο, επισημαίνει ότι κάθε προσπάθεια αναζωογόνησης των ειρηνευτικών συνομιλιών μεταξύ των δύο χωρών θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τη διαμεσολάβηση των κρατών του Κόλπου.
Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε συνομιλίες με ηγέτες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου μετά την ανακοίνωση της συνάντησης των αντιπροσωπειών. Από εκεί, επανέλαβε τις απειλές: «Είτε θα κάνουμε συμφωνία, είτε όλα θα τελειώσουν πολύ, πολύ γρήγορα. Θα τελειώσουν τόσο γρήγορα, που το μυαλό σας θα κάνει στροφές», δήλωσε. Και το Ιράν «πρέπει να ενεργήσει γρήγορα, αν θέλει να διασωθεί ως έθνος». Θέμα της συνάντησης με τους Άραβες ηγέτες, ήταν τα επόμενα βήματα σχετικά με τον πόλεμο με το Ιράν, με έμφαση στις αμερικανικές ιδέες για μια στρατηγική μετά τη λήξη της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή.
Ο Άλι Βαές εκτιμά ότι το Κατάρ θα μπορούσε να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στις προσπάθειες διαμεσολάβησης. Αλλά με την υποστήριξη χωρών όπως η Σαουδική Αραβία, το Ομάν, η Τουρκία, το Πακιστάν και η Αίγυπτος.
Ζήτημα για τη Μέση Ανατολή η «φόρμουλα» μιας συμφωνίας
«Όλα εξαρτώνται από το αν οι χώρες που μεσολαβούν θα καταφέρουν να βρουν μια αμοιβαία αποδεκτή φόρμουλα», λέει ο Βαές. Εξηγεί ότι Ιράν και ΗΠΑ αυτήν τη στιγμή «βρίσκονται σε μια κατάσταση “μηδενικού αθροίσματος” (zero-sum). Κυριολεκτικά δεν υπάρχει κανένα σημείο σύγκλισης ανάμεσα σε αυτά που απαιτεί το Ιράν και σε αυτά που επιδιώκουν να επιτύχουν οι ΗΠΑ». Επισημαίνει ότι καθώς και οι δύο πλευρές έχουν μαξιμαλιστικές απαιτήσεις, πρέπει να δοθεί σε κάθε πλευρά κάποιου είδους «αντάλλαγμα» ή κίνητρο για να επιτευχθεί συμφωνία. Αυτή θα μπορούσε να είναι μια αναθεωρημένη μορφή του Μνημονίου Κατανόησης, που πάντως έχει καταρρεύσει.
Για να πετύχει όμως αυτό, προϋπόθεση θα ήταν μια έστω μικρή απευθείας επαφή μεταξύ των δύο αντιπροσωπειών, σύμφωνα με τη Σανάμ Βαλκί. Αυτή έγινε τελικά. Ωστόσο η Βαλκί, διευθύντρια του Προγράμματος για τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική στο ινστιτούτο πολιτικής Chatham House, διατηρούσε αμφιβολίες για την αποτελεσματικότητά της.
Και αν υπήρχε ένα ψήφισμα;
Κατά τον Άλι Βαές, για να υπάρξει μια θετική εξέλιξη αναφορικά με τη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, σημαντικό ρόλο θα μπορούσε να παίξει ένα ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με τη σύγκρουση στο Ιράν. Υποστηρίζει ότι, σε αντίθεση με ένα νέο μνημόνιο κατανόησης, ένα ψήφισμα ασφαλείας, με εννέα από τις 15 ψήφους, θα ήταν νομικά δεσμευτικό από το διεθνές δίκαιο και θα υποχρέωνε και τα δύο μέρη να τηρήσουν ορισμένους όρους στον πόλεμο.
Αλλά και πάλι, οι ΗΠΑ ως μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας μπορούν με ένα βέτο να μπλοκάρουν τα πάντα.
Ο Πεζεσκιάν κρατά τη σανίδα σωτηρίας του Τραμπ
Από την πλευρά της η Σανάμ Βαλκί επισημαίνει ότι μια απευθείας συνάντηση ανάμεσα στην αμερικανική και την ιρανική αντιπροσωπεία είναι «μεγάλη υπόθεση», σημειώνει. Και εξηγεί ότι σημαίνει «ότι ο Ιρανός πρόεδρος είναι πρόθυμος να διακινδυνεύσει τη θέση του στο εσωτερικό, επιθέσεις στο εσωτερικό, προκειμένου να αποτρέψει μια σοβαρή στρατιωτική επίθεση. Αλλά και δώσει σανίδα σωτηρίας για την ομάδα του Τραμπ».
Για τη Βαλκί, το Ιράν, μέσω άμεσης συνομιλίας με την αντιπροσωπεία των ΗΠΑ, θα μπορούσε «να σηματοδοτήσει έναν τύπο πολιτικής προσέγγισης που θα μετασχηματίσει τα πράγματα, αντί της αμυντικής αντίδρασης των παραδοσιακών σκληροπυρηνικών στη χώρα».
Χρειάζονται αμερικανικές παραχωρήσεις
Ενώ ο Βαές λέει ότι ανταποδοτικά ο Τραμπ θα μπορούσε ενδεχομένως να κάνει παραχωρήσεις στο Ιράν αίροντας τους ναυτικούς αποκλεισμούς στα ιρανικά λιμάνια. Ή αίροντας τις κυρώσεις κατά της Τεχεράνης ή επιστρέφοντας την πρόσβαση σε ορισμένα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία. «Αυτό μπορεί να θέσει στο τραπέζι ο πρόεδρος Τραμπ… Το πιο σημαντικό πράγμα για τους Ιρανούς είναι η οικονομική ανακούφιση και ακριβώς εκεί ο πρόεδρος Τραμπ έχει τεράστια επιρροή», σημειώνει.
Αν αυτό συνοδεύεται από ένα ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας «θα μπορούσε να παράσχει ένα βαθμό διαβεβαίωσης σχετικά με τη βιωσιμότητα μιας νέας συμφωνίας μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ», λέει ο Βαές. Και φυσικά να δημιουργήσει προσδοκίες, αν όχι προϋποθέσεις, για αποκλιμάκωση στη Μέση Ανατολή.
Ωστόσο, ο αναλυτής κρατάει μικρό καλάθι.
Ο Άλι Βαές τονίζει ότι οι πιθανότητες η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ να οδηγήσει σε ουσιαστική πρόοδο στις αδιέξοδες διαπραγματεύσεις φαίνονται απίθανες. «Υπάρχουν πολύ σοβαρές διαφορές και υπάρχει βαθιά δυσπιστία», λέει. «Και γι’ αυτό δεν είμαι πολύ αισιόδοξος».
