«Η τέχνη είναι ο ξεχασμένος πέμπτος πυλώνας της υγείας», γράφει η Ντέιζι Φάνκορτ στο βιβλίο της Art Cure: The Science of How the Arts Transform Our Health. Δίπλα στη διατροφή, τον ύπνο, την άσκηση και τη φύση, η Φάνκορτ υποστηρίζει ότι πρέπει να ξαναδούμε και την τέχνη όχι ως πολυτέλεια, αλλά ως κομμάτι της ψυχικής και σωματικής ευεξίας.
Το βιβλίο, που κυκλοφορεί από την Cornerstone Press και έχει προκριθεί στη βραχεία λίστα του Women’s Prize for Non-Fiction, συγκεντρώνει επιστημονικές μελέτες, προσωπικές μαρτυρίες και παραδείγματα από το πεδίο της τέχνης και της υγείας. Η βασική του θέση είναι απλή, αλλά πολιτικά φορτισμένη: η τέχνη μπορεί να επηρεάσει την υγεία, τη μακροζωία, τη νευροπλαστικότητα, την κοινωνική σύνδεση και την ανθεκτικότητα των ανθρώπων.
Στο My Bed, η Τρέισι Έμιν μετέτρεψε ένα ιδιωτικό σκηνικό ψυχικής και σωματικής κατάρρευσης σε δημόσιο έργο τέχνης, ανοίγοντας τη συζήτηση για τη ντροπή, την ευαλωτότητα και τη θεραπευτική δύναμη της έκθεσης. Φωτ.: Tate
Η Φάνκορτ δεν έρχεται από τον χώρο του απλού πολιτιστικού ενθουσιασμού. Είναι μία από τις σημαντικές φωνές διεθνώς στο πεδίο της τέχνης και της υγείας, επικεφαλής του WHO Collaborating Centre on Arts and Health και του Department of Behavioural Science and Health στο University College London. Η διαδρομή της ξεκίνησε από τη διπλή σχέση της με το πιάνο και την επιστήμη, ενώ στα πρώτα της χρόνια είχε οργανώσει μουσικά προγράμματα σε νοσοκομεία, βλέποντας από κοντά την επίδρασή τους στους ασθενείς.
Στο Art Cure, η έννοια της τέχνης είναι πολύ ανοιχτή. Δεν αφορά μόνο τα μουσεία, τις αίθουσες συναυλιών ή τη «μεγάλη» τέχνη. Περιλαμβάνει την κεραμική, τη ζωγραφική, τον χορό, το τραγούδι, το να φτιάχνει κανείς ψωμί ή γλυκά, ακόμη και το να τραγουδά μαζί με το αγαπημένο του τραγούδι. Για τη Φάνκορτ, οι άνθρωποι δεν είναι απλώς θεατές της τέχνης· είναι δημιουργικά όντα.
Το επιχείρημά της στηρίζεται σε έρευνες από τη νευροεπιστήμη, την επιδημιολογία, την ψυχολογία, την ανοσολογία και τη συμπεριφορική επιστήμη. Το βιβλίο εξετάζει πώς η επαφή με την τέχνη μπορεί να επηρεάσει το στρες, τη διάθεση, τη μνήμη, τη γνωστική ανθεκτικότητα και τη διαχείριση χρόνιων καταστάσεων. Η Φάνκορτ επιμένει ότι η τέχνη δεν είναι πανάκεια, αλλά ούτε και εικονικό φάρμακο: υπάρχουν βιολογικοί και κοινωνικοί μηχανισμοί που μπορούν να εξηγήσουν την επίδρασή της.
Μερικές από τις πιο δυνατές σελίδες του βιβλίου, δεν είναι οι θεωρητικές, αλλά οι προσωπικές ιστορίες. Η Debs, έπειτα από σοβαρή ψυχική ασθένεια και απόπειρα υπερδοσολογίας, στράφηκε σε μαθήματα τέχνης και ξαναέχτισε τη ζωή της. Ο Russell Haines, ύστερα από αποτυχημένες ιατρικές θεραπείες, παραπέμφθηκε σε οκτώ εβδομάδες μαθημάτων καλών τεχνών μέσω προγράμματος «arts on prescription» και αργότερα έγινε επαγγελματίας καλλιτέχνης. «Μου έσωσαν τη ζωή», είπε για τα μαθήματα.
Εκεί βρίσκεται και η δημόσια σημασία του βιβλίου. Η κοινωνική συνταγογράφηση, δηλαδή η παραπομπή ανθρώπων σε δημιουργικές δραστηριότητες μέσα από το σύστημα υγείας, δεν παρουσιάζεται ως αντικατάσταση της ιατρικής φροντίδας. Παρουσιάζεται ως συμπληρωματικός τρόπος να αντιμετωπιστούν η μοναξιά, το άγχος, η απώλεια νοήματος, η κατάθλιψη και η αίσθηση αποκοπής από την κοινότητα.
Το Art Cure έχει, πάντως, και σημεία που σηκώνουν συζήτηση. Η Φάνκορτ κάνει κάποιες τολμηρές συγκρίσεις, βάζοντας την τέχνη δίπλα στην ιβουπροφαίνη ή μιλώντας για «συστατικά» που μας κάνουν να νιώθουμε καλύτερα. Αυτή η γλώσσα μπορεί να ακούγεται υπερβολικά λειτουργική για κάτι τόσο ανοιχτό και απρόβλεπτο όσο η τέχνη. Η αξία της τέχνης δεν εξαντλείται στο αν μειώνει το στρες ή βελτιώνει έναν δείκτη ευεξίας.
Η ίδια όμως αναγνωρίζει την υποκειμενικότητα της εμπειρίας. Ένα έργο μπορεί να παρηγορεί, να ενοχλεί, να σοκάρει ή να αφήνει κάποιον αδιάφορο. Το βιβλίο φέρνει ως παράδειγμα ακόμη και το γνωστό έργο του Ντέμιαν Χερστ με το αρνί σε φορμαλδεΰδη, ακριβώς για να δείξει ότι η τέχνη δεν έχει μία προκαθορισμένη επίδραση σε όλους.
Η Φάνκορτ επιμένει επίσης στην αξία της διά ζώσης εμπειρίας της τέχνης, σε αντίθεση με την αδιάκοπη κατανάλωση εικόνων από οθόνες. Σημειώνει ότι οι άνθρωποι περνούν συχνά μόλις 27 δευτερόλεπτα μπροστά σε κάθε έργο τέχνης, πολλές φορές ενώ βγάζουν selfies. Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο να «βλέπουμε» τέχνη, αλλά να έχουμε χρόνο και συνθήκες για πραγματική εμπλοκή μαζί της.
Το αρνί του Ντέμιαν Χερστ σε φορμαλδεΰδη είναι ένα από τα παραδείγματα που δείχνουν πως η τέχνη δεν έχει μία προκαθορισμένη επίδραση: μπορεί να παρηγορεί, να σοκάρει, να ενοχλεί ή να αφήνει τον θεατή αμήχανο. Φωτ.: National Galleries of Scotland / Tate, ARTIST ROOMS
Το πιο πολιτικό κομμάτι του βιβλίου αφορά την πρόσβαση. Αν η τέχνη μπορεί πράγματι να συμβάλει στην υγεία, τότε δεν μπορεί να παραμένει προνόμιο όσων έχουν χρήματα, χρόνο, εκπαίδευση ή γεωγραφική πρόσβαση σε πολιτιστικούς θεσμούς. Η Φάνκορτ συνδέει την υπόθεση της τέχνης με τις περικοπές προϋπολογισμών, τις κοινωνικές ανισότητες και την επισφάλεια των ίδιων των καλλιτεχνών, οι οποίοι συχνά αντιμετωπίζουν υψηλά επίπεδα άγχους και κατάθλιψης.
Γι’ αυτό και το Art Cure ξεφεύγει από το απλό αφήγημα ευεξίας. Δεν λέει απλώς «βάλτε λίγη τέχνη στη ζωή σας». Θέτει ένα πιο δύσκολο ερώτημα: αν η τέχνη κάνει καλό στην υγεία, γιατί δεν αντιμετωπίζεται ως μέρος των υποδομών μιας υγιούς κοινωνίας;
Η απάντηση της Φάνκορτ είναι καθαρή: η τέχνη μπορεί να γίνει εργαλείο φροντίδας, πρόληψης, κοινωνικής σύνδεσης και προσωπικής ανθεκτικότητας. Η πιο ενδιαφέρουσα ένσταση, όμως, παραμένει εξίσου σημαντική: ίσως δεν πρέπει να αγαπάμε την τέχνη μόνο επειδή μας κάνει καλό. Ίσως η τέχνη πρέπει να έρχεται πρώτη και τα οφέλη να ακολουθούν.
Με στοιχεία από The Art Newspaper
