Κάποτε, ο Κηφισός ήταν ο μεγαλύτερος ποταμός της Αττικής. Την τελευταία εικοσαετία όμως ο Κηφισός είχε μετατραπεί στον μεγάλο «βόθρο» του λεκανοπεδίου. Και ας μην ομολογείται επίσημα.
Την τελευταία εβδομάδα δύο περιστατικά ρύπανσης του Κηφισού είδαν το φως της δημοσιότητας, με τις αρμόδιες αρχές να επιδεικνύουν μεγάλη ζέση στο να συλληφθούν οι αρμόδιοι και να αποδοθούν ευθύνες.
Το πιο πρόσφατο περιστατικό περιβαλλοντικής ρύπανσης αποκαλύφθηκε μετά από έλεγχο σε τσιμεντοβιομηχανία. Διαπιστώθηκε διαρροή υγρών χημικών αποβλήτων με τελικό αποδέκτη την κοίτη του ποταμού.
Ο έλεγχος πραγματοποιήθηκε έπειτα από σχετική καταγγελία από αστυνομικούς του Τμήματος Περιβαλλοντικής Προστασίας της Γενικής Αστυνομικής Διεύθυνσης Αττικής, σε συνεργασία με κλιμάκιο της Περιφέρειας Αττικής και συγκεκριμένα της Διεύθυνσης Περιβάλλοντος.
Για την υπόθεση συνελήφθη ένας 55χρονος, ο οποίος φέρεται να είναι υπεύθυνος για την τήρηση των περιβαλλοντικών όρων λειτουργίας των εγκαταστάσεων της εταιρείας.
Λιγότερο από μία εβδομάδα νωρίτερα είχε αποκαλυφθεί παρόμοια υπόθεση ρύπανσης σε πρατήριο υγρών καυσίμων στο Αιγάλεω.
Σε εκείνη την περίπτωση, βυτιοφόρα μετέφεραν επικίνδυνα βιομηχανικά απόβλητα σε πρατήριο, από όπου αυτά διοχετεύονταν μέσω αγωγού, στον ποταμό.
20 χρόνια καταγγέλλουν τη ρύπανση του Κηφισού οι συλλογικότητες πολιτών
Ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος, μέλος της Γεωμυθικής, ερασιτεχνικής ομάδας σπηλαιολόγων και μηχανικών, η οποία πραγματοποιεί αυτοψίες σε κλειστά και ανοιχτά ρέματα, δηλώνει έκπληκτος με τις εξελίξεις και τη ξαφνική, συνεχόμενη κινητοποίηση των αρχών για περιστατικά ρύπανσης στον Κηφισό.
«Περπατάμε μέσα στον Κηφισό εδώ και 20 χρόνια. Είμαστε οι μόνοι που το κάνουμε. Όλα αυτά τα χρόνια έχουμε καταγράψει από 40 έως 50 περιπτώσεις με μόνιμη ρύπανση. Έχουμε στείλει πάρα πολλές φορές ενημερωτικά σημειώματα μετά από αυτοψίες στις αρμόδιες υπηρεσίες» περιγράφει στο in ο κ. Θεοδοσόπουλος.
Ο ίδιος αναφέρει ένα πρόσφατο περιστατικό όπου δεν υπήρξε καμία αντίδραση ή αντιμετώπιση του θέματος από την πολιτεία.
«Πέρυσι, υποδείξαμε στις αρμόδιες αρχές το σημείο δίπλα στην κοίτη του Κηφισού όπου έριχναν απόβλητα από το Τζάνειο νοσοκομείο. Μια πολύ επικίνδυνη για τη δημόσια υγεία και επιβαρυντική για το περιβάλλον πρακτική. Τα απόβλητα τα μαζέψαμε εμείς, οι εθελοντές. Παρόλα αυτά, οι σακούλες παραμένουν εκεί, η Περιφέρεια δεν ήρθε να τις μαζέψει. Έναν χρόνο μετά παραμένουν εκεί».
Πολλές από τις καταγγελίες των κατοίκων αφορούν την περιοχή της Μεταμόρφωσης εκεί όπου υπάρχουν και αρκετές βιομηχανίες.
«Οι συνδέσεις και οι αγωγοί που πέφτουν στον Κηφισό και δεν γνωρίζουμε την προέλευση τους είναι πάρα πολλές. Επικρατεί χάος. Σωλήνες ξεπετάγονται από κάθε σημείο και όλα πέφτουν μέσα στο ποτάμι» περιγράφει ο κ. Θεοδοσόπουλος.
Ο ίδιος αναφέρει και το ρέμα της Εσχατιάς το οποίο εκβάλλει στον Κηφισό. «Έχουμε ανασύρει από ΑΤΜ μέχρι μικρού μεγέθους αυτοκίνητο. Η κατάσταση στο σημείο είναι τραγική και η δυσοσμία στο σημείο, πολύ έντονη».
Και φυσικά υπάρχει και το «τυφλό» σημείο των 7 χιλιομέτρων, από Άγιους Ανάργυρους ως Φάληρο, το οποίο είναι εγκιβωτισμένο και στο οποίο, αντικειμενικά, δεν υπάρχει εικόνα της κατάστασης της ρύπανσης.
Κατά τον κ. Θεοδοσόπουλο, οι πρόσκαιρες συλλήψεις και τα χαμηλά πρόστιμα της τάξης των 10.000 ευρώ που επιβάλλονται στους ρυπαντές, δεν μπορούν να λύσουν το πρόβλημα.
Την ίδια στιγμή, ο κατακερματισμός των αρμοδιοτήτων δεν βοηθάει.
Ο κ. Θεοδοσόπουλος δίνει την εικόνα.
«Έχουμε το Υπουργείο Ενέργειας και Περιβάλλοντος με τους Επιθεωρητές Περιβάλλοντος για τα θέματα της ρύπανσης, έχουμε το υπουργείο Μεταφορών & Υποδομών για τα αντιπλημμυρικά έργα και το θέμα της στατικότητας του αυτοκινητόδρομου, έχουμε ακόμα την Αποκεντρωμένη Διοίκηση, την Περιφέρεια Αττικής στους ελέγχους και αυτή, αυτές τις ημέρες μάθαμε πως υπάρχει και αρμόδιο τμήμα Επιθεωρητών στη ΓΑΔΑ. Υπάρχει και ο εισαγγελέας περιβάλλοντος. Και φυσικά υπάρχουν και οι ατέλειωτοι αριθμοί πρωτοκόλλου που έχουμε πάρει εμείς οι πολίτες για τις καταγγελίες που έχουμε κάνει».
«Απαιτείται μία Διεύθυνση Ρεμάτων Αττικής αν θέλουμε να λέμε πως παρακολουθούμε συστηματικά το θέμα».
Άλλωστε, κατά τον κ. Θεοδοσόπουλο, μικρότερα ή μεγαλύτερα θέματα ρύπανσης υπάρχουν και στον Ιλισό και στον Ποδονίφτη (στα κλειστά σημεία του) και εν γένει σε όλα τα ρέματα της Αττικής.
«Ο Ιλισός είναι σταθερό σημείο…υποδοχής των απορριμμάτων των νοσοκομείων του κέντρου της Αθήνας» παρατηρεί ο κ. Θεοδοσόπουλος.
Οι συλλογικότητες και οι κάτοικοι ονειρεύονται μια πόλη με ανοιχτά ρέματα, όπου το περιβάλλον γύρω τους θα έχει αποκατασταθεί.
«Θα μπορούσε να συμβεί στον Κηφισό. Να αφαιρεθεί το έδαφος στα πολύ βρώμικα σημεία, να τοποθετηθεί φρέσκο χώμα, να γίνουν φυτέψεις κ.ο.κ».
O κ. Θεοδοσόπουλος λέει πως θέλει να πιστεύει πως οι εντατικοί έλεγχοι των τελευταίων ημερών δεν είναι «πυροτέχνημα», αλλά έχουν έρθει για να μείνουν.
«Μέσα σε αυτό το κλίμα που ελπίζουμε να είναι αληθινό εμείς θα ενεργοποιήσουμε ξανά παλαιότερες καταγγελίες μας για τη ρύπανση στον Κηφισό».
Η Χρυσάνθη Γεωργίου, πρόεδρος του «Συλλόγου πολιτών υπέρ των ρεμάτων – Ροή» και μέλος της συλλογικότητας της ομάδας κατοίκων Νέας Φιλαδέλειας «Η γειτονιά της Κίρκης», στο ίδιο πνεύμα με τον κ. Θεοδοσόπουλο, αναφέρει πως οι συλλογικότητες των πολιτών περιμένουν αυτή τη φορά να δουν μια συστηματική ανταπόκριση στις καταγγελίες τους.
« Έχουμε προχωρήσει σε εκατοντάδες αναφορές και καταγγελίες για ισάριθμα περιστατικά σε κάθε αρμόδιο φορέα τα προηγούμενα χρόνια. Και όμως. Η λογική των βιομηχανιών και βιοτεχνιών παραμένει: “ας τα πάρει το ποτάμι”. Εδώ και 20 χρόνια οι ιδιώτες αντιμετωπίζουν με την ανοχή της Πολιτείας τα ρέματα και κυρίως τον Κηφισό, σαν βόθρους».
Αχαρτογράφητη, μαζική ρύπανση
Τα αγνώστου προέλευσης δίκτυα και σωλήνες που καταλήγουν στον Κηφισό δεν είναι η μόνη αδιευκρίνιστη πηγή λυμάτων.
«Ας δούμε το παράδειγμα του Κυκλοβόρου, του κλειστού ρέματος κάτω από τη λεωφόρο Αλεξάνδρας» λέει στο in ο αντιδήμαρχος Πολιτικής Προστασίας στο Δήμο της Αθήνας και πολιτικός μηχανικός, Ανδρέας Γραμματικογιάννης.
Όπως συνεχίζει να εξηγεί, εκεί, τα δίκτυα, όπως και στο μεγαλύτερο κομμάτι του κέντρου της Αθήνας, είναι παντορροϊκά.
«Εν ολίγοις, μιλάμε για δίκτυα από τα οποία περνούν και ακάθαρτα και όμβρια ύδατα. Κανείς δεν γνωρίζει που καταλήγουν, όμως, το βασικό σενάριο, δεδομένου πως δεν υπάρχει ούτε αποτύπωση, ούτε χαρτογράφηση τους, είναι πως καταλήγουν στον Κηφισό. Αυτό που πρέπει να γίνει για να αποτρέπουμε τη μόλυνση του περιβάλλοντος και στη συνέχεια και της θάλασσας, τουλάχιστον όσον αφορά τα λύματα του Κηφισού, είναι να προχωρήσουμε σε διαχωρισμό αυτών των δικτύων» εξηγεί ο κ. Γραμματικογιάννης.
Η μόλυνση των ρεμάτων της Αττικής είναι όπως λέει, γενικευμένη.
«Δεν γνωρίζουμε τι πέφτει και από που πέφτει και αυτό συμβαίνει ανάμεσα σε άλλα και γιατί δεν γνωρίζουμε πότε δημιουργήθηκαν πολλά από τα δίκτυα υδάτων. Πολλές συνδέσεις αγωγών είναι παράνομες. Και την ίδια στιγμή, όποιος θέλει μπορεί να ανοίξει το καπάκι ενός φρεατίου και να απορρίψει λύματα» σχολιάζει ο κ. Γραμματικογιάννης.
Υπάρχει λύση για συστηματική παρακολούθηση, λέει το ΕΛΚΕΘΕ
Ο Ηλίας Δημητρίου, ερευνητής εσωτερικών υδάτων του ΕΛΚΕΘΕ (Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών) εξηγεί πως στο πλαίσιο της εφαρμογής της Οδηγίας-Πλαισίου 2000/60/ΕΚ για τα ύδατα, ομάδα του ΕΛΚΕΘΕ παρακολουθεί από το 2012, τους ποταμούς ολόκληρης της χώρας, συμπεριλαμβανομένου του Κηφισού.
Η παρακολούθηση πραγματοποιείται με επιτόπιες, εποχικές δειγματοληψίες σε 4 θέσεις κατά μήκος του κύριου ρου του ποταμού και σε 3 θέσεις των παραποτάμων του. Το ΕΛΚΕΘΕ καταγράφει βιολογικά στοιχεία και φυσικοχημικές παραμέτρους ποιότητας.
Τα διαχρονικά δεδομένα δείχνουν ότι ο Κηφισός παρουσιάζει υποβαθμισμένη κατάσταση ως προς την ποιότητα των υδάτων, ιδιαίτερα στο τμήμα από την Κάτω Κηφισιά έως τον Κόκκινο Μύλο. Τα αποτελέσματα της παρακολούθησης διαβιβάζονται στο Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας και αξιοποιούνται για τον σχεδιασμό μέτρων αποκατάστασης όπου απαιτείται.
Τα μέτρα αυτά ενσωματώνονται στα Σχέδια Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών (ΣΔΛΑΠ). Παράλληλα με το πρόγραμμα παρακολούθησης στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Οδηγίας 2000/60, η ομάδα αναπτύσσει ένα δίκτυο αυτόματων σταθμών και αισθητήρων σε ολόκληρη τη χώρα, με στόχο την καταγραφή βασικών παραμέτρων σε σχεδόν πραγματικό χρόνο (κάθε ώρα), όπως η στάθμη του νερού και το διαλυμένο οξυγόνο.
Σύμφωνα με τον κ. Δημητρίου, η υποδομή αυτή μπορεί να συμβάλει στην έγκαιρη προειδοποίηση τόσο για πλημμυρικά φαινόμενα όσο και για ενδείξεις πιθανής ρύπανσης.
Ωστόσο, προς το παρόν παραμένει ερευνητική, καθώς δεν έχει ενταχθεί σε ένα ενιαίο επιχειρησιακό δίκτυο και η λειτουργία και συντήρησή της υποστηρίζονται αποσπασματικά, κυρίως μέσω ερευνητικών έργων του ΕΛΚΕΘΕ.
Στον Κηφισό λειτουργεί σήμερα ένας αυτόματος σταθμός παρακολούθησης της ποιότητας των υδάτων στο ανάντη, ημιορεινό τμήμα της λεκάνης απορροής, όπου η ποιότητα είναι συνήθως καλή, καθώς και ένας δεύτερος σταθμός που καταγράφει μόνο τη στάθμη του νερού για την παρακολούθηση πλημμυρικών φαινομένων.
Όπως εξηγεί ο κ. Δημητρίου, αν η Πολιτεία θέλει να παρακολουθήσει πιο επισταμένα το θέμα της ρύπανσης, υπάρχει τρόπος.
Στοιχεία από τις παρακολουθήσεις του ΕΛΚΕΘΕ στον Κηφισό
«Η εγκατάσταση 4 έως 5 επιπλέον σταθμών κατά μήκος του ποταμού θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά την ικανότητα έγκαιρου εντοπισμού ενδείξεων ρύπανσης. Οι σχετικές ειδοποιήσεις θα επέτρεπαν στους αρμόδιους ελεγκτικούς μηχανισμούς να πραγματοποιούν στοχευμένους ελέγχους στον κατάλληλο χρόνο και στα σημεία όπου εμφανίζεται το πρόβλημα».
»Οι τεχνολογικές λύσεις υπάρχουν ήδη. Το ζητούμενο είναι η οργανωμένη και σταθερή ένταξή τους σε ένα επιχειρησιακό σύστημα παρακολούθησης, το οποίο θα παρέχει έγκαιρη και αξιόπιστη πληροφόρηση, θα στηρίζει την άμεση κινητοποίηση των αρμόδιων υπηρεσιών και θα ενισχύει την αποτροπή νέων περιστατικών ρύπανσης στον Κηφισό».
Σημειώνεται πως σύμφωνα με τη μελέτη του Ινστιτούτου Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων, η οποία βασίστηκε σε συστηματικές μηνιαίες δειγματοληψίες (Απρίλιος 2021 – Οκτώβριος 2022) σε πέντε σταθμούς του Κηφισού – από τις πηγές έως τις εκβολές -, η ποιότητα των υδάτων ως προς τα νιτρικά χαρακτηρίζεται επισήμως «κακή» (bad) βάσει της ευρωπαϊκής Οδηγίας για τα Ύδατα (WFD), ενώ για το αμμώνιο κυμαίνεται από «μέτρια έως κακή».
Τα ευρήματα της ίδιας έρευνας αποτυπώνουν την κλιμάκωση της επιβάρυνσης κατά το πέρασμα του ποταμού από τον αστικό ιστό. Οι συγκεντρώσεις νιτρικών κυμάνθηκαν από 1,7 έως 18,7 mg/L (με μέσο όρο 7,6 mg/L), με την αιχμή της ρύπανσης να καταγράφεται στον σταθμό του Ποδονίφτη (μέσος όρος 9,5 mg/L), έναντι 6,2 mg/L στο άνω τμήμα του ποταμού.
Παράλληλα, οι μετρήσεις του διαλυμένου οξυγόνου (DO) κυμάνθηκαν από 3,6 έως 16,1 mg/L.
Οι ερευνητές του ΕΛΚΕΘΕ επισημαίνουν ότι οι υψηλότερες συγκεντρώσεις ρύπων εμφανίζονται το καλοκαίρι λόγω της χαμηλής παροχής νερού, κάνοντας σαφείς αναφορές σε ανεξέλεγκτες διοχετεύσεις βιομηχανικών αποβλήτων (industrial effluents), αστικά λύματα και δυσλειτουργίες ή διαρροές του αποχετευτικού δικτύου, που επιβαρύνουν σημαντικά τόσο τη λεκάνη απορροής όσο και το παραλιακό μέτωπο του Σαρωνικού.
Καν’ το όπως στον Ποδονίφτη
Για τον Νίκο Χρυσόγελο, Εντεταλμένο Σύμβουλο Δήμου Αθηναίων Κλιματικού Συμφώνου και Κοινωνικής Οικονομίας, η απορρύπανση των ρεμάτων και η οικολογική/φυσική αποκατάσταση τους απαιτεί μια συστηματική δουλειά και κυρίως προϋποθέτει να αντιμετωπίσουμε τα ρέματα ως φυσικούς δρόμους του νερού και όχι ως αγωγούς.
«Πρέπει να αντιμετωπίσουμε τα ρέματα ως ποτάμια, ως κρίσιμες πράσινες/φυσικές υποδομές ιδιαίτερης σημασίας που πρέπει να αποκατασταθούν» σημειώνει ο κ. Χρυσόγελος.
Στην Αττική, από τα ρέματα που βρίσκονται σε καλή κατάσταση, σε αρκετά τμήματά του, είναι ο Ποδονίφτης. Στην Αθήνα, στη Νέα Φιλαδέλφεια, στη Φιλοθέη, η κατάσταση του είναι καλή.
Και αυτό συμβαίνει κατά τον κ. Χρυσόγελο, γιατί όταν ένα ποτάμι είναι ανοιχτό και περνάει μέσα από τη γειτονιά των πολιτών και οι τελευταίοι το βλέπουν, τότε σε μεγάλο βαθμό κινητοποιούνται και ενδιαφέρονται για τη φροντίδα του.
«Ο Κηφισός είναι σε μεγάλο ποσοστό ένα μαύρο κουτί» σχολιάζει ο κ. Χρυσόγελος. «Από τη στιγμή που έγινε ο αυτοκινητόδρομος δεν βλέπουμε κάτι άλλο πέρα από οχήματα, σε ένα μεγάλο τμήμα του».
Και ενώ στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, η προσπάθεια είναι να ανοίγουν ξανά τα μπαζωμένα ρέματα και ποτάμια, στην Αττική αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει στρατηγική αποκατάστασης των ρεμάτων της Αττικής.
Μάλιστα, στον Κηφισό η νομοθεσία προβλέπει την υποχρέωση της προστασίας και σωστής διαχείρισης των πηγών του από την Πολιτεία. Η οικολογική του αποκατάσταση θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί σύμφωνα με τον κ. Χρυσόγελο, με πόρους από το Πράσινο Ταμείο.
«Δυστυχώς, εδώ και πολλά χρόνια, ο μηχανισμός ελέγχου στα ζητήματα του περιβάλλοντος έχει καταρρεύσει» τονίζει ο κ. Χρυσόγελος.
«Η κατεύθυνση που συζητάει αυτή τη στιγμή όλη η Ευρώπη είναι το daylighting, πώς δηλαδή θα αποκαλυφθούν τα ποτάμια και τα ρέματα» σχολιάζει σε αυτό το σημείο και ο κ. Γραμματικογιάννης.
«Εδώ είμαστε ακόμα σε μια φάση όπου κυνηγούμε πρόσκαιρα τις παραβάσεις αλλά χωρίς να κοιτάμε όλο το δάσος. Ο Κηφισός είναι μία χαρακτηριστική περίπτωση» υπογραμμίζει.
«Δεν θεωρούμε τον Κηφισό ποτάμι»
Η αντίληψη της Πολιτείας φαίνεται πως απέχει πολύ από αυτήν των πολιτών.
Ο Πέτρος Βαρελίδης, Γενικός Γραμματέας Φυσικού Περιβάλλοντος και Υδάτων του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας λέει στο in πως πια ο Κηφισός λειτουργεί περισσότερο ως ένας αγωγός-υποδοχέας ομβρίων.
«Δεν είναι πια ένα ποτάμι, ένα σημείο φυσικού περιβάλλοντος. Δεν είναι Αλιάκμονας, Πηνειός, Αχελώος στα ποιοτικά χαρακτηριστικά του» αναφέρει ο κ. Βαρελίδης.
«Στον άνω ρου είναι όμορφος και γραφικός. Η εικόνα αλλάζει όταν μπαίνουμε στον αστικό ιστό όπου αναπόφευκτα τα όμβρια ύδατα καταλήγουν στον Κηφισό» σημειώνει, προσθέτοντας πως το υπουργείο δεν επεξεργάζεται σχέδιο αποκατάστασης του Κηφισού ως ποταμού.
Μάλιστα, σύμφωνα με τον γενικό γραμματέα υδάτων, ένα μεγάλο κομμάτι του Κηφισού, το οποίο αφορά την αντιπλημμυρική του ταυτότητα εποπτεύεται από το υπουργείο Μεταφορών και Υποδομών αλλά και από την Περιφέρεια Αττικής.
Φυσικά η ρύπανση του ενδιαφέρει, όπως λέει ο ίδιος, το υπουργείο. Οι έλεγχοι είναι όμως, όπως λέει ο κ. Βαρελίδης, ένα σύνθετο εγχείρημα.
«Μετά από καταγγελίες για ρύπανση πραγματοποιούνται έλεγχοι. Η προσπάθεια είναι να συνεννοούνται οι επιθεωρητές Περιβάλλοντος του ΥΠΕΝ με τους ελεγκτές της Περιφέρειας Αττικής. Τουλάχιστον οι μισοί έλεγχοι είναι έκτακτοι και αυτό συμβαίνει λόγω περιορισμένου διαθέσιμου προσωπικού για πιο σταθερούς, μόνιμους ελέγχους».
Ο κ. Βαρελίδης αναγνωρίζει πως μετά από τόσα χρόνια, καταγράφεται όλη η γκάμα των παρανομιών γύρω τον Κηφισό: παράνομες συνδέσεις, βιομηχανίες που απορρίπτουν λύματα κ.τ.λ
Οπως όμως σημειώνει ο γενικός γραμματέας υδάτων: «Ετσι όπως έχει δομηθεί η Αθήνα μέσα στις δεκαετίες είναι δύσκολοι οι εντατικοί έλεγχοι γύρω από τον Κηφισό»
