Τι ακριβώς «σκοτεινό» μπορεί να συμβαίνει σε ένα «ινστιτούτο» για τη πανώλη» στη Σιβηρία; Θα μπορούσε πίσω από τον θάνατο μιας ερευνήτριας να βρίσκεται ένα τροποποιημένο παθογόνο; Δεδομένου ότι η Ρωσία κληρονόμησε τεράστιες υποδομές βιολογικού πολέμου από την ΕΣΣΔ, είναι άραγε πιθανό να μην επρόκειτο για ένα εργαστηριακό ατύχημα, αλλά για κάτι πολύ πιο επικίνδυνο; Σε αυτά τα ερωτήματα απαντά Νορβηγίδα ερευνήτρια ειδική στις απειλές από βιολογικούς παράγοντες στο King’s College, προειδοποιώντας για τη μεγαλύτερη ανησυχία που πρέπει να μας απασχολήσει.
Υπενθυμίζεται ότι η Ντάρια Σιπίλοβα εργαζόταν στο Αντιπανωλικό Ερευνητικό Ινστιτούτο του Ιρκούτσκ για τη Σιβηρία και την Άπω Ανατολή, μια εγκατάσταση που χειρίζεται ορισμένα από τα πιο επικίνδυνα παθογόνα στον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του Yersinia pestis, του βακτηρίου που προκαλεί την πανώλη.
Προς το παρόν, δεν υπάρχουν ενδείξεις εξάπλωσης επιδημίας πανώλης. Δεν έχουν εντοπιστεί άλλες λοιμώξεις μεταξύ των επαφών της Σιπίλοβα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) έχει αξιολογήσει τον κίνδυνο για τη δημόσια υγεία «μέτριο έως χαμηλό» στο Ιρκούτσκ και «χαμηλό» για τη χώρα συνολικά, ενώ παράλληλα ζητά περαιτέρω πληροφορίες από τη Μόσχα.
Αρχικά, η ερευνήτρια Φιλίππα Λέντσης είναι καθησυχαστική όσον αφορά την ίδια την ύπαρξη εντός τέτοιου εργαστηρίου. Δεν «υπάρχει τίποτε εγγενώς ύποπτο στην ύπαρξη ενός αντιπανωλικού ινστιτούτου στη Σιβηρία» καθώς «σε ολόκληρο τον κόσμο λειτουργούν εργαστήρια ικανά να εργάζονται με επικίνδυνα παθογόνα» λέει σε ανάλυσή της.
Ο λόγος προσθέτει είναι ότι η πανώλη δεν εξαφανίστηκε μαζί με τον Μαύρο Θάνατο, αλλά εξακολουθεί να κυκλοφορεί φυσικά σε πληθυσμούς τρωκτικών και στους ψύλλους τους, μεταξύ άλλων σε περιοχές της Ρωσίας, της Μογγολίας και της Κεντρικής Ασίας. Γι αυτό ακριβώς αναπτύχθηκε το ινστιτούτο του Ιρκούτσκ αναπτύχθηκε ακριβώς λόγω αυτής της φυσικής παρουσίας της νόσου.
Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βιολογικό όπλο
Ενώ λοιπόν έχει επιδημιολογική λογική η ύπαρξη τέτοιων εργαστηρίων σε όλον το κόσμο και φυσικά στη Ρωσία, για την τελευταία δικαιολογείται ένας βαθμός ανησυχίας, λόγω του σοβιετικού παρελθόντος.
«Σοβιετικοί στρατιωτικοί επιστήμονες εργάζονταν πάνω σε παθογόνα που προκαλούσαν άνθρακα και ευλογιά και ερευνούσαν κατά πόσον θα μπορούσαν να μετατραπούν σε αποτελεσματικά όπλα» αναφέρει, θυμίζοντας το μεγαλύτερο σοβιετικό πρόγραμμα βιολογικών όπλων στην ιστορία που ιδρύθηκε το 1920: το Biopreparat
Μια πρώτη ανησυχία της Λέντσης είναι ότι το Yersinia pestis θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως βιολογικό όπλο. «Η πνευμονική πανώλη είναι ιδιαίτερα τρομακτική λόγω των ιστορικών συνειρμών που τη συνοδεύουν. Η λοίμωξη των πνευμόνων μπορεί να εξελιχθεί εξαιρετικά γρήγορα και να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω αναπνευστικών σωματιδίων. Χωρίς θεραπεία, είναι συχνά θανατηφόρα».
Ωστόσο, προσθέτει ότι υπάρχουν πολύ λίγα αποδεικτικά στοιχεία ότι η Ρωσία αναπτύσσει στο συγκεκριμένο ινστιτούτο ένα «πανδημικό όπλο», ενώ μέχρι στιγμής εξακολουθούν να μην υπάρχουν στοιχεία ότι η Σιπίλοβα ήρθε σε επαφή με κάποιο τροποποιημένο στέλεχος πανώλης.
Εξάλλου, τα εκτεταμένα μέτρα καραντίνας που πήραν οι Ρώσοι, σύμφωνα με την επιστήμονα δεν αποτελούν απόδειξη για την ύπαρξη τροποποιημένου παθογόνου, ούτε καν ότι η Σιπίλοβα απέκτησε τη λοίμωξη στο εργαστήριο.
Αυτό που κεντρίζει την προσοχή της Λέντσης δεν είναι αν επρόκειτο για κοινή πανώλη, αλλά μήπως ήταν μια τροποποιημένη μορφή του παθογόνου
Η σύγχρονη βιοτεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για να μας προστατεύσει από επικίνδυνα παθογόνα όσο και για να τα καταστήσει πιο επικίνδυνα και πολλές φορές η διαφορά βρίσκεται στον σκοπό της έρευνας, όχι στον εξοπλισμό του εργαστηρίου.
Αυτό που ανησυχεί την ίδια είναι πως δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσεις την αμυντική έρευνα από έρευνα που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για βιολογικό όπλο.
«Το όριο ανάμεσα στην αμυντική έρευνα και σε δραστηριότητες που θα μπορούσαν να συμβάλουν στην ανάπτυξη όπλων δεν είναι πάντοτε ορατό απλώς κοιτάζοντας τον εξοπλισμό που υπάρχει μέσα σε ένα εργαστήριο». Συνεπώς, το γεγονός ότι το ινστιτούτο του Ιρκούτσκ μελετά επικίνδυνα παθογόνα δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη προγράμματος βιολογικών όπλων.
Έχουν αυξηθεί τα εργαστήρια
Σύμφωνα με την πρωτοβουλία Global BioLabs του King’s College έχει αυξηθεί ο αριθμός των εργαστηρίων που είναι ικανά να διεξάγουν βιολογική έρευνα υψηλών συνεπειών. Πρόκειται για μια ανάγκη που δημιούργησε η Covid, σύμφωνα με την Νορβηγή, ώστε να μπορούν οι κυβερνήσεις να εντοπίζουν αναδυόμενες ασθένειες και να αναπτύσσουν αντίμετρα, ενσωματώνοντάς τα στο σύστημα εθνικής ασφάλειας.
Ωστόσο, η ίδια προειδοποιεί πως περισσότερα εργαστήρια και περισσότερη εργασία με επικίνδυνα παθογόνα σημαίνουν επίσης περισσότερες ευκαιρίες για να πάει κάτι στραβά. «Ο εξοπλισμός παρουσιάζει βλάβες. Τα δείγματα μπορεί να τύχουν λανθασμένου χειρισμού. Οι διαδικασίες μπορεί να παραβιαστούν. Οι άνθρωποι κουράζονται. Οι ερευνητές μπορεί να μολυνθούν χωρίς να αντιληφθούν αμέσως ότι εκτέθηκαν».
Δεν μπορούμε να εξακριβώσουμε αξιόπιστα τι συνέβη
Η τρίτη και μεγαλύτερη ανησυχία που αναδεικνύει η ερευνήτρια δεν αφορά μόνο το πώς θα αποτρέπονται τα εργαστηριακά ατυχήματα, αλλά το πώς θα εξακριβώνεται αξιόπιστα εάν πράγματι έχει συμβεί ένα τέτοιο ατύχημα, κάτι που, όπως υποστηρίζει, θα έπρεπε να μας έχει διδάξει η Covid
«Μέσα σε λίγες εβδομάδες από την άφιξη της Covid στην Ευρώπη, όταν η συζήτηση για την προέλευση της πανδημίας που βρισκόταν σε εξέλιξη είχε ήδη αρχίσει να γίνεται πολιτικά τοξική, υποστήριξα ότι χρειαζόταν μια αξιόπιστη έρευνα που θα εξέταζε όλες τις πιθανές οδούς εμφάνισής της» αναφέρει, ωστόσο, αντί γι’ αυτό, το ζήτημα της προέλευσης της Covid εγκλωβίστηκε στη γεωπολιτική, με θεωρίες συνομωσίας και έλλειψη διαφάνειας.
Έτσι σήμερα, καταγγέλλει η ίδια, εξακολουθούμε να μην έχουμε μια οριστική εξήγηση που να απολαμβάνει ευρείας διεθνούς εμπιστοσύνης. «Αυτή η αποτυχία σχετίζεται άμεσα με το Ιρκούτσκ» λέει.
Σκοπός μιας έρευνας εδώ δεν θα ήταν να αποδείξει ότι ένα εργαστήριο προκάλεσε μια επιδημική έξαρση, αλλά «να προσφέρει έναν αξιόπιστο τρόπο για να διαπιστωθεί εάν την προκάλεσε ή όχι. Αυτή η δυνατότητα παραμένει παραδόξως αδύναμη σε διεθνές επίπεδο». Ο ΠΟΥ δεν μπορεί να έχει απεριόριστη πρόσβαση σε δομές κυρίαρχων κρατών ενώ διεθνή πρωτόκολλα, όπως Σύμβασης για τα Βιολογικά Όπλα και ΟΗΕ για τη διερεύνηση καταγγελιών περί βιολογικών όπλων, δεν σχεδιάστηκαν.
Το βασικό ερώτημα που θα έπρεπε να απαντήσουν οι σύγχρονοι μηχανισμοί είναι αν μια επιδημική έξαρση προέκυψε φυσικά ή ήταν αποτέλεσμα εργαστηριακού ατυχήματος, σύμφωνα με τη Λέντσης.
«Αυτό δημιουργεί ένα επικίνδυνο κενό. Δεν γνωρίζουμε εάν η Σιπίλοβα πέθανε από πανώλη. Δεν γνωρίζουμε εάν εκτέθηκε σε οτιδήποτε στο ινστιτούτο του Ιρκούτσκ. Δεν υπάρχει απόδειξη ότι το εμπλεκόμενο παθογόνο ήταν τροποποιημένο, ούτε ότι το επεισόδιο αυτό αποκαλύπτει ένα ρωσικό πρόγραμμα ανάπτυξης πανδημικών όπλων. Όμως ο κόσμος δεν θα έπρεπε να είναι αναγκασμένος να επιλέξει ανάμεσα στο να αποδεχθεί τις διαβεβαιώσεις της Μόσχας βασιζόμενος απλώς στην εμπιστοσύνη και στο να φανταστεί την πιο τρομακτική εναλλακτική εκδοχή».
Χρειάζεται δηλαδή επαρκής ανεξάρτητος έλεγχος ώστε τα ευρήματα αυτά να είναι αξιόπιστα. Εξάλλου, όπως τονίζει η ίδια, η Covid έδειξε πόσο «καταστροφικό μπορεί να γίνει πολιτικά το κενό ανάμεσα σε όσα γνωρίζουμε και σε όσα μπορούμε να φανταστούμε» καθώς εκεί «είναι που ανθούν οι εικασίες».
Έτσι, η επιστήμονας του King’s College βλέπει το Ιρκούτσκ ως ένα ακόμη δίδαγμα έξι χρόνια μετά την έναρξη της Covid: εξακολουθούμε να μη διαθέτουμε ένα διεθνές σύστημα ικανό να αποδεικνύει με πειστικό τρόπο πότε μια ανεξήγητη ασθένεια ενός ερευνητή βιολογικών επιστημών δεν αποτελεί απόδειξη διαρροής από εργαστήριο και ακόμη λιγότερο απόδειξη βιολογικού όπλου.
