Το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών χαρακτήρισε τις προτάσεις της ΕΛΑΣ για τα καύσιμα «εύκολες εξαγγελίες». Η ΕΛΑΣ έχει καταθέσει μια δέσμη τεσσάρων παρεμβάσεων που καλύπτουν κρίσιμα σημεία στη διαμόρφωση της τελικής τιμής από τη διύλιση έως την αντλία: πλαφόν στα διυλιστήρια, έκτακτη φορολόγηση των νέων υπερκερδών, προσωρινή μείωση ΕΦΚ και προσωρινή μείωση ΦΠΑ.
Τα μέτρα στήριξης μπορούν να εφαρμοστούν αυτοτελώς ή συνδυαστικά ανάλογα με την εξέλιξη της κρίσης, τα δημοσιονομικά περιθώρια και τον πρόσθετο χώρο που μπορεί να δημιουργήσει η έκτακτη φορολόγηση των νέων υπερκερδών.
Το Υπουργείο αντί να εξηγήσει ποια από αυτά τα εργαλεία μπορεί να αξιοποιήσει, εξηγεί γιατί σχεδόν κανένα δεν μπορεί ή δεν πρέπει να εφαρμοστεί. Η συζήτηση έτσι παύει να είναι μόνο τεχνική. Αφορά το ποιος θα σηκώσει το κόστος της κρίσης. Και τότε μάλλον δεν μιλάμε για «εύκολες εξαγγελίες» αλλά για εύκολες κυβερνητικές δικαιολογίες ώστε ο λογαριασμός να μείνει στους ίδιους.
Ας δούμε τι ισχύει για κάθε ένα από αυτά τα εργαλεία.
Πλαφόν στα διυλιστήρια
Η πρόταση για πλαφόν δεν σημαίνει αυθαίρετο καθορισμό τιμής. Προβλέπει ανώτατη τιμή εξόδου από το διυλιστήριο που υπολογίζεται με βάση τη διεθνή τιμή αναφοράς του πετρελαίου θέρμανσης, τα τεκμηριωμένα κόστη και ένα εύλογο ιστορικό περιθώριο διύλισης. Η διεθνής τιμή και τα πραγματικά κόστη λαμβάνονται υπόψη. Το όριο μπαίνει στο περιθώριο που προστίθεται πάνω σε αυτά.
Η ανάγκη παρέμβασης στη διύλιση δεν εμφανίστηκε με τη σημερινή κρίση. Η Επιτροπή Ανταγωνισμού χαρακτηρίζει την ελληνική αγορά διύλισης «διαχρονικά δυοπώλιο», με πολύ υψηλή συγκέντρωση και περιορισμένη ανταγωνιστική πίεση από εισαγωγές. Έχει επίσης καταγράψει την Ελλάδα μεταξύ των ακριβότερων ευρωπαϊκών χωρών στα καύσιμα ακόμη και προ φόρων.
Στις αναλύσεις της έχει εντοπίσει και ασύμμετρη μετακύλιση των διεθνών τιμών. Σε συγκεκριμένες περιόδους οι αυξήσεις του Platts περνούσαν περισσότερο στις τιμές των διυλιστηρίων από ότι περνούσαν οι αντίστοιχες μειώσεις όταν οι τιμές διεθνώς έπεφταν.
Περιορισμοί στα περιθώρια κέρδους έχουν ήδη εφαρμοστεί στην εμπορία και στα πρατήρια. Η εξαίρεση της διύλισης, του πιο συγκεντρωμένου σταδίου της αγοράς, απαιτεί πειστική εξήγηση.
Τα νέα υπερκέρδη του 2026
Το Υπουργείο απαντά ότι τα υπερκέρδη των διυλιστηρίων έχουν ήδη φορολογηθεί. Αυτό αφορά προηγούμενες χρήσεις και όχι τα νέα αποτελέσματα του 2026.
Με βάση την κοστολόγηση της πρότασης, τα κέρδη των δύο ομίλων διύλισης στο πρώτο εξάμηνο του 2026 υπολογίζονται σε 1,998 δισ. ευρώ. Τα υπολογιζόμενα έκτακτα κέρδη ανέρχονται σε 1,278 δισ. ευρώ. Ανάλογα με τον συντελεστή της έκτακτης εισφοράς, τα καθαρά δημόσια έσοδα εκτιμώνται από 399 έως 797 εκατ. ευρώ.
Η κανονική εκκαθάριση του εταιρικού φόρου το 2027 δεν είναι το ίδιο με μια έκτακτη εισφορά. Πρόκειται για διαφορετικό φορολογικό εργαλείο.
Το ίδιο ισχύει για τις εκπτώσεις 87 εκατ. ευρώ που επικαλείται το Υπουργείο. Η εμπορική έκπτωση είναι απόφαση της επιχείρησης. Η έκτακτη εισφορά είναι δημόσιο έσοδο με κανόνες και συγκεκριμένη χρήση.
ΕΦΚ και πραγματικό δημοσιονομικό κόστος
Η ευρωπαϊκή νομοθεσία δεν απαγορεύει τη μείωση του ΕΦΚ. Θέτει κατώτατα επίπεδα.
Στο πετρέλαιο θέρμανσης το ευρωπαϊκό ελάχιστο είναι 21 ευρώ ανά 1.000 λίτρα ενώ ο ελληνικός συντελεστής είναι 280 ευρώ. Στο diesel κίνησης το ευρωπαϊκό ελάχιστο είναι 330 ευρώ έναντι 410 ευρώ στην Ελλάδα, ανά 1.000 λίτρα.
Υπάρχει επομένως νόμιμο περιθώριο προσωρινής μείωσης. Το ζήτημα αφορά το κόστος και τη χρηματοδότησή της.
Το Υπουργείο υπολογίζει περίπου 2 δισ. ευρώ κόστος από τη μέγιστη δυνατή μείωση του ΕΦΚ. Αυτό είναι το μικτό κόστος της φορολογικής παρέμβασης. Η πρόταση προβλέπει παράλληλα έκτακτα έσοδα από τη φορολόγηση των νέων υπερκερδών που μπορούν να χρηματοδοτήσουν μέρος του κόστους της.
Αυτή είναι και η λογική που έχει ακολουθήσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην αποτίμηση ενεργειακών μέτρων. Το δημοσιονομικό κόστος υπολογίζεται μαζί με τα έσοδα και όπου υπάρχουν συνυπολογίζονται τα έσοδα από τη φορολόγηση υπερκερδών ενεργειακών επιχειρήσεων.
Ένα έκτακτο έσοδο δεν χρηματοδοτεί μόνιμη φορολογική μείωση. Εδώ όμως και η προτεινόμενη μείωση του ΕΦΚ είναι προσωρινή. Για το διάστημα εφαρμογής της πρέπει να υπολογιστεί το καθαρό δημοσιονομικό αποτέλεσμα και όχι μόνο η μία πλευρά του λογαριασμού.
Τι δείχνει το ισπανικό παράδειγμα για τον ΦΠΑ
Το Υπουργείο επικαλείται την Ισπανία υποστηρίζοντας ότι η μείωση του ΦΠΑ στα καύσιμα εφαρμόστηκε προσωρινά και στη συνέχεια ανακλήθηκε.
Η Ισπανία μείωσε τον ΦΠΑ στα καύσιμα από 21% σε 10% με εξαρχής ορισμένη διάρκεια έως τις 30 Ιουνίου 2026. Μετά τη λήξη της συγκεκριμένης ρύθμισης συνέχισε να χρησιμοποιεί τη φορολογία των καυσίμων ως εργαλείο στήριξης με μειώσεις στον φόρο υδρογονανθράκων.
Ο μειωμένος ΦΠΑ στα καύσιμα μπορεί να τεθεί ως πεδίο ευρωπαϊκής πολιτικής διεκδίκησης, ιδίως ως έκτακτο και προσωρινό μέτρο με σαφή κοινωνικό στόχο. Μια χώρα που θέλει να αξιοποιεί το ευρωπαϊκό πεδίο δεν αρκεί να επικαλείται τους περιορισμούς· μπορεί να θέτει ζητήματα, να διαπραγματεύεται και να αναζητά συμμαχίες για την επίτευξή τους.
Δύο από τα τέσσερα προτεινόμενα μέτρα δεν έχουν δημοσιονομικό κόστος
Το πλαφόν στα διυλιστήρια είναι μέτρο ρύθμισης της αγοράς. Δεν απαιτεί δημοσιονομική δαπάνη.
Η έκτακτη φορολόγηση των νέων υπερκερδών επίσης δεν έχει δημοσιονομικό κόστος. Αντίθετα δημιουργεί πρόσθετα δημόσια έσοδα που μπορούν να χρηματοδοτήσουν μέρος των υπόλοιπων παρεμβάσεων.
Αυτό αλλάζει και τη βάση της συζήτησης. Δεν έχουμε απέναντί μας τέσσερα μέτρα που ζητούν τέσσερις νέες δαπάνες από τον προϋπολογισμό. Έχουμε ένα μέτρο ρύθμισης της αγοράς, ένα μέτρο που δημιουργεί έσοδα και δύο προσωρινές φορολογικές παρεμβάσεις των οποίων το καθαρό κόστος εξαρτάται και από τα έσοδα που θα τις χρηματοδοτήσουν.
Υπάρχει, τέλος, ένα στοιχείο που δεν πρέπει να χάνεται μέσα στη συζήτηση περί «δημοσιονομικού κινδύνου».
Η κυβέρνηση μπορεί να διαφωνεί με αυτά τα εργαλεία. Οφείλει, όμως, να εξηγήσει με ποιον διαφορετικό τρόπο θα παρέμβει στην τιμή και πώς θα μοιράσει το κόστος της κρίσης.
Γιατί τελικά αυτή είναι η πολιτική επιλογή. Αν θα συνεχίσει το κράτος να πληρώνει για να επιδοτεί μια ακριβή αγορά αφού η τιμή έχει διαμορφωθεί ή αν θα παρέμβει και στους όρους με τους οποίους αυτή η τιμή διαμορφώνεται.
* Η Ευγενία Φωτονιάτα είναι υπεύθυνη Πολιτικού Σχεδιασμού ΕΛΑΣ και ο Γιώργος Βασιλειάδης είναι μέλος του Εθνικού Συμβουλίου ΕΛΑΣ και συντονιστής του Τομέα Ενέργειας και Περιβάλλοντος της ΕΛΑΣ
